Artemisinin là hoạt chất chống sốt rét có nguồn gốc từ cây thanh hao hoa vàng Artemisia annua. Hoạt chất này thuộc nhóm artemisinin và các dẫn xuất, có vai trò quan trọng trong điều trị sốt rét, đặc biệt khi được dùng trong các phác đồ phối hợp dựa trên artemisinin theo hướng dẫn y khoa. Artemisinin không nên được hiểu là thuốc có thể tự ý dùng hoặc dùng đơn trị liệu, vì sử dụng không phù hợp có thể làm tăng nguy cơ thất bại điều trị và kháng thuốc. Bài viết này cung cấp thông tin trung lập về bản chất, cơ chế tác dụng, dược động học, chỉ định, liều dùng tham khảo, tương tác và các lưu ý an toàn của Artemisinin. Thông tin không thay thế tư vấn của bác sĩ hoặc dược sĩ.
Nội dung chính
- Artemisinin thuộc nhóm/vai trò: sesquiterpene lactone chiết xuất từ Thanh hao hoa vàng, là nền tảng của nhiều thuốc sốt rét hiện đại.
- Bối cảnh sử dụng chính: nghiên cứu và phát triển dẫn xuất artemisinin trong điều trị sốt rét.
- Chỉ dùng theo chỉ định và theo dõi của bác sĩ/dược sĩ.
- Cần lưu ý cần dùng thuốc sốt rét theo phác đồ phối hợp được chuyên gia y tế chỉ định.
- Báo bác sĩ về bệnh nền, thai kỳ/cho con bú và tất cả thuốc đang dùng.
Hoạt chất Artemisinin là gì?
Artemisinin là hoạt chất chống sốt rét tự nhiên được phân lập từ cây thanh hao hoa vàng (Artemisia annua). Đây là hoạt chất gốc của nhóm artemisinin và nhiều dẫn xuất bán tổng hợp như artemether, artesunate và dihydroartemisinin.
Artemisinin
Danh pháp · định danh phân tử · tính chất vật lý · tính chất lý–hóa · độ ổn định · tiêu chuẩn dược điển
Danh pháp
Hệ thống tên gọi chuẩn của dược chất
| Tên hoạt chất | Artemisinin |
|---|---|
| Tên tiếng Anh / tên chung quốc tế (INN) | Artemisinin |
| Tên IUPAC | (1R,4S,5R,8S,9R,12S,13R)-1,5,9-trimethyl-11,14,15,16-tetraoxatetracyclo[10.3.1.0^{4,13}.0^{8,13}]hexadecan-10-one |
| Tên hóa học khác | (3R,5aS,6R,8aS,9R,12S,12aR)-3,6,9-trimethyloctahydro-12H-3,12-epoxy[1,2]dioxepino[4,3-i]isochromen-10(3H)-one |
| Tên khác / tên đồng nghĩa | Qinghaosu; Thanh hao tố; Artemisinine; Artemisinina; hoạt chất chiết xuất từ cây thanh hao hoa vàng (Artemisia annua). |
| Tên Latinh / tên dược điển | artemisininum |
Định danh & cấu trúc phân tử
Mã định danh và biểu diễn cấu trúc phân tử
| Số đăng ký CAS | 63968-64-9 |
|---|---|
| UNII | 9RMU91N5K2 |
| PubChem CID | 68827 |
| RxNorm CUI | 2367409 |
| Công thức phân tử | C15H22O5 |
Dược động học của Artemisinin
Artemisinin có dược động học phụ thuộc thời gian do hiện tượng tự cảm ứng chuyển hóa, khiến nồng độ/diện tích dưới đường cong có thể giảm sau các liều lặp lại. Dữ liệu định lượng có thể khác nhau theo nghiên cứu, dạng bào chế và phác đồ.
Giai đoạn I: Hấp thu
Artemisinin dùng đường uống được hấp thu và đạt nồng độ huyết tương đo được trong các nghiên cứu dược động học. Tốc độ và mức độ hấp thu có thể chịu ảnh hưởng của dạng bào chế, thức ăn và chuyển hóa bước một; số liệu nhãn chính thức cho đơn chất.
| F · Sinh khả dụng | Sinh khả dụng tuyệt đối ở người. Một số mô hình dược động học cho thấy chuyển hóa bước một và tự cảm ứng có thể ảnh hưởng đáng kể đến phơi nhiễm toàn thân của Artemisinin. |
|---|
Giai đoạn II: Phân bố
Thông tin định lượng chắc chắn về thể tích phân bố và gắn protein huyết tương của Artemisinin trong nguồn chính thức được kiểm chứng.
Giai đoạn III: Chuyển hóa
Artemisinin được chuyển hóa tại gan. Nghiên cứu in vitro và dược động học cho thấy CYP2B6 đóng vai trò chính và CYP3A4 có thể tham gia ở mức độ phụ; Artemisinin cũng có thể tự cảm ứng chuyển hóa.
Giai đoạn IV: Thải trừ
Đường thải trừ và tỷ lệ thải trừ chính xác của Artemisinin ở người theo nhãn chính thức. Các chất chuyển hóa được hình thành sau chuyển hóa gan.
Yếu tố ảnh hưởng đến dược động học
Yếu tố có thể ảnh hưởng gồm tự cảm ứng chuyển hóa, thuốc cảm ứng hoặc ức chế CYP2B6/CYP3A4, tình trạng gan, dạng bào chế, thức ăn và phác đồ phối hợp. Cần đánh giá bởi chuyên gia y tế khi dùng cùng thuốc khác.
Thông số dược động học cần được đọc cùng đường dùng, liều, dạng bào chế, quần thể và nguồn dữ liệu. Hàng chưa có dữ liệu sẽ tự động được ẩn.
Dược lý và cơ chế của Artemisinin
Artemisinin thuộc nhóm antimalarial agents, phân nhóm artemisinin và dẫn xuất. Hoạt chất có tác dụng nhanh trên giai đoạn hồng cầu của ký sinh trùng sốt rét và thường được đặt trong bối cảnh liệu pháp phối hợp ACT.
Phần III: Cơ chế tác dụng
Cơ chế tác dụng chưa được mô tả hoàn toàn. Cơ chế được chấp nhận rộng rãi liên quan đến cầu endoperoxide bị hoạt hóa bởi sắt/heme trong ký sinh trùng, tạo các gốc phản ứng làm tổn thương protein và cấu trúc thiết yếu của ký sinh trùng.
Phần IV: Dược lực học và đáp ứng
Artemisinin và các dẫn xuất có đặc điểm làm giảm nhanh mật độ ký sinh trùng sốt rét trong máu. Do thời gian tồn tại trong cơ thể ngắn, các phác đồ hiện đại thường phối hợp với thuốc đối tác tác dụng kéo dài hơn để hỗ trợ làm sạch ký sinh trùng còn lại.
Ki, Kd, IC50, EC50 và ED50 chỉ có ý nghĩa khi đi kèm đúng đích, loài, assay, đơn vị và nguồn. Field chưa có dữ liệu sẽ tự động được ẩn.
Chỉ định của Artemisinin
Chỉ định được phê duyệt cho chế phẩm Artemisinin đơn chất cụ thể. Theo hướng dẫn WHO, nhóm liệu pháp phối hợp dựa trên artemisinin (ACT) là lựa chọn quan trọng trong điều trị sốt rét không biến chứng do Plasmodium falciparum ở nhiều bối cảnh dịch tễ. Việc lựa chọn phác đồ phải theo hướng dẫn chuyên môn và chỉ định của bác sĩ.
Ứng dụng đang nghiên cứu: một nghiên cứu đăng trên Science năm 2024 báo cáo artemisinins có tiềm năng cải thiện hội chứng buồng trứng đa nang (PCOS) thông qua trục LONP1-CYP11A1 trong mô hình tiền lâm sàng và nhóm bệnh nhân nhỏ. Đây chưa phải chỉ định điều trị đã được phê duyệt; không tự ý sử dụng Artemisinin cho PCOS hoặc bệnh khác ngoài chỉ định.
Liều dùng và cách sử dụng
Thông tin liều dùng chỉ mang tính tham khảo, người bệnh cần dùng thuốc theo chỉ định của bác sĩ hoặc hướng dẫn của dược sĩ. Liều cụ thể của Artemisinin phụ thuộc chế phẩm, phối hợp thuốc, loài ký sinh trùng, mức độ bệnh, vùng kháng thuốc và đối tượng sử dụng. Nhãn chính thức cho Artemisinin đơn chất được kiểm chứng.
Chỉ sử dụng theo phác đồ được bác sĩ chỉ định. Không tự ý mua, dùng, tăng/giảm liều hoặc ngừng thuốc. Nếu Artemisinin nằm trong phác đồ phối hợp, cần dùng đủ liệu trình theo hướng dẫn chuyên môn để giảm nguy cơ tái phát và kháng thuốc.
Cần theo dõi đáp ứng lâm sàng, thân nhiệt, triệu chứng sốt rét, mật độ ký sinh trùng khi phù hợp, dung nạp thuốc, dấu hiệu tái phát và tác dụng bất lợi. Người bệnh cần liên hệ cơ sở y tế nếu sốt kéo dài, nôn nhiều, lơ mơ, vàng da, khó thở hoặc có dấu hiệu nặng.
Cảnh báo và lưu ý về Artemisinin
Quá mẫn với Artemisinin hoặc bất kỳ thành phần nào của chế phẩm. Chống chỉ định cụ thể có thể khác nhau theo từng thuốc phối hợp và từng nhãn sản phẩm; dữ liệu nhãn chính thức cho đơn chất.
Dữ liệu an toàn riêng cho Artemisinin đơn chất trong nhãn chính thức. Với nhóm artemisinin/ACT, các phản ứng được báo cáo có thể gồm rối loạn tiêu hóa, buồn nôn, nôn, chán ăn, đau bụng, đau đầu, chóng mặt, mệt mỏi và tăng men gan thoáng qua. Cần phân biệt tác dụng của hoạt chất artemisinin với thuốc phối hợp đi kèm.
Cần lưu ý phản ứng quá mẫn, tổn thương gan hiếm gặp hoặc tăng men gan đáng kể, triệu chứng nặng của sốt rét không đáp ứng điều trị và nguy cơ thất bại điều trị liên quan kháng thuốc. Nếu có vàng da, nước tiểu sẫm, phát ban nặng, khó thở hoặc rối loạn ý thức, cần đến cơ sở y tế.
Không tự ý dùng Artemisinin để điều trị hoặc phòng sốt rét. Không dùng đơn trị liệu hoặc dùng không đủ liệu trình vì có thể góp phần vào kháng thuốc và thất bại điều trị. Bệnh sốt rét, đặc biệt sốt rét nặng, cần chẩn đoán và xử trí kịp thời tại cơ sở y tế.
Điều kiện bảo quản phụ thuộc chế phẩm cụ thể và hướng dẫn trên nhãn. Nhãn chính thức cho chế phẩm Artemisinin đơn chất được kiểm chứng.
Đối tượng đặc biệt
Việc dùng thuốc chống sốt rét ở trẻ em phải theo cân nặng, mức độ bệnh, loài ký sinh trùng và phác đồ được phê duyệt. Dữ liệu an toàn/liều dùng cho Artemisinin đơn chất ở trẻ em theo nhãn chính thức.
Dữ liệu riêng cho người cao tuổi dùng Artemisinin đơn chất. Cần thận trọng do nguy cơ bệnh kèm, suy giảm chức năng gan/thận và tương tác thuốc.
WHO đã cập nhật bằng chứng về artemisinins và thuốc phối hợp trong thai kỳ; lựa chọn phác đồ phụ thuộc tam cá nguyệt, loài ký sinh trùng, mức độ bệnh và hướng dẫn hiện hành. Dữ liệu cho Artemisinin đơn chất. Phụ nữ có thai cần điều trị theo chỉ định bác sĩ.
Dữ liệu riêng về Artemisinin đơn chất trong sữa mẹ và ảnh hưởng lên trẻ bú mẹ. Người đang cho con bú cần hỏi bác sĩ/dược sĩ trước khi dùng thuốc chống sốt rét.
Artemisinin được chuyển hóa tại gan, nên người suy gan cần được đánh giá thận trọng. Dữ liệu liều cụ thể cho người suy gan theo nhãn đơn chất.
Dữ liệu dùng Artemisinin đơn chất ở người suy thận. Người suy thận cần dùng thuốc theo đánh giá của bác sĩ, đặc biệt khi có thuốc phối hợp hoặc bệnh nặng.
Thông tin chuyên biệt cho Artemisinin đơn chất. Nếu trong quá trình điều trị có chóng mặt, mệt mỏi, đau đầu hoặc triệu chứng sốt rét còn tồn tại, nên tránh lái xe/vận hành máy móc cho đến khi an toàn.
Tương tác thuốc của Artemisinin
Artemisinin liên quan đến chuyển hóa qua CYP2B6 và CYP3A4; do đó các thuốc cảm ứng hoặc ức chế các enzym này có thể làm thay đổi phơi nhiễm thuốc. Artemisinin cũng có thể tự cảm ứng chuyển hóa và ảnh hưởng đến một số cơ chất CYP. Tương tác cụ thể phụ thuộc chế phẩm phối hợp; cần hỏi bác sĩ/dược sĩ trước khi dùng cùng thuốc khác.
Thắc mắc về hoạt chất Artemisinin
Artemisinin là hoạt chất chống sốt rét có nguồn gốc từ cây thanh hao hoa vàng. Đây là hoạt chất gốc của nhóm artemisinin và các dẫn xuất thường dùng trong các phác đồ phối hợp điều trị sốt rét.
Không nên tự ý dùng Artemisinin đơn trị liệu. WHO nhấn mạnh vai trò của liệu pháp phối hợp dựa trên artemisinin nhằm tăng hiệu quả điều trị và giảm nguy cơ kháng thuốc. Người bệnh cần dùng thuốc theo phác đồ của bác sĩ.
Thông tin phân loại pháp lý cụ thể của từng chế phẩm tại Việt Nam. Tuy nhiên, điều trị sốt rét cần chẩn đoán và chỉ định y tế; người bệnh không nên tự ý mua hoặc tự dùng Artemisinin.
Dữ liệu riêng cho Artemisinin đơn chất còn cần đối chiếu theo từng nhãn. Với nhóm artemisinin/ACT, có thể gặp rối loạn tiêu hóa, đau đầu, chóng mặt, mệt mỏi hoặc tăng men gan thoáng qua. Cần báo cho nhân viên y tế nếu có dấu hiệu bất thường.
Việc dùng thuốc nhóm artemisinin trong thai kỳ phụ thuộc phác đồ, tam cá nguyệt và mức độ bệnh. WHO có tài liệu cập nhật về an toàn của artemisinins trong thai kỳ, nhưng phụ nữ có thai không được tự ý dùng thuốc và cần điều trị theo chỉ định bác sĩ.

