Trào ngược bàng quang niệu quản là tình trạng nước tiểu đi ngược từ bàng quang lên một hoặc hai niệu quản, đôi khi tới thận, thay vì chỉ chảy một chiều ra ngoài. Bệnh thường gặp ở trẻ nhỏ và nhiều trường hợp không có triệu chứng cho đến khi xuất hiện nhiễm trùng đường tiết niệu kèm sốt. Trào ngược có thể do đoạn niệu quản đi qua thành bàng quang chưa tạo được cơ chế van kín, hoặc do tắc nghẽn và rối loạn làm rỗng bàng quang. Nguy cơ đáng lưu ý nhất là viêm thận-bể thận lặp lại và sẹo thận, đặc biệt ở trào ngược độ cao, nhiễm trùng điều trị chậm hoặc có rối loạn bàng quang-ruột. Chẩn đoán dựa trên siêu âm và chụp bàng quang-niệu đạo khi đi tiểu trong các tình huống chọn lọc. Điều trị có thể gồm theo dõi, phòng nhiễm trùng, điều chỉnh táo bón-rối loạn tiểu tiện hoặc can thiệp khi nguy cơ thận cao.
Trào ngược bàng quang niệu quản là bệnh gì?
Trào ngược bàng quang niệu quản, viết tắt VUR, là dòng nước tiểu đi ngược từ bàng quang lên niệu quản khi bàng quang đầy hoặc co bóp. Bình thường, đoạn niệu quản đi xiên trong thành bàng quang tạo cơ chế van một chiều, cho nước tiểu chảy từ thận xuống nhưng hạn chế chảy ngược. Ở VUR nguyên phát, đường hầm này thường ngắn hoặc chưa trưởng thành; ở VUR thứ phát, áp lực bàng quang cao do tắc nghẽn, rối loạn thần kinh hoặc thói quen tiểu bất thường làm thắng cơ chế van. VUR không đồng nghĩa với nhiễm trùng, nhưng tạo điều kiện để nước tiểu nhiễm khuẩn tiếp cận thận. Vì vậy, mức độ nguy cơ được xác định bởi độ trào ngược, số lần nhiễm trùng sốt, sẹo thận, chức năng bàng quang-ruột, tuổi và khả năng theo dõi, chứ không chỉ bởi một phim chụp.
| Tên bệnh | Trào ngược bàng quang niệu quản |
|---|---|
| Tên tiếng Anh | Vesicoureteral reflux |
| Tên khác / tên đồng nghĩa | Trào ngược bàng quang–niệu quản; trào ngược bàng quang niệu quản; VUR |
| Mã ICD-10 | N13.7 – Bệnh đường niệu tắc nghẽn do trào ngược bàng quang-niệu quản; Q62.7 – Trào ngược bàng quang-niệu quản bẩm sinh. Chọn mã theo bản chất bẩm sinh hay mắc phải. |
| Nhóm bệnh / chuyên khoa | Dị tật hoặc rối loạn chức năng đường tiết niệu; chuyên khoa Tiết niệu nhi và Thận nhi |
| Cơ quan ảnh hưởng | Chỗ nối niệu quản-bàng quang là vị trí bất thường chính; niệu quản, bể thận và nhu mô thận có thể bị ảnh hưởng khi trào ngược nặng hoặc kèm nhiễm trùng. |
| Tính chất bệnh | Thường là bất thường bẩm sinh hoặc thứ phát do áp lực bàng quang cao; không lây, có thể cải thiện khi trẻ lớn tùy mức độ. |
| Mức độ phổ biến | Là bất thường tiết niệu khá thường gặp ở trẻ em, được phát hiện nhiều hơn ở trẻ nhỏ có nhiễm trùng tiểu sốt hoặc giãn đường niệu trước sinh. |
| Bệnh có lây không? | Không |
| Đường lây | Không áp dụng |
Tổng quan chuyên môn về Trào ngược bàng quang niệu quản
Khi đoạn niệu quản trong thành bàng quang không đủ dài hoặc áp lực bàng quang vượt khả năng đóng kín, nước tiểu bị đẩy ngược lên trên trong pha chứa hoặc đi tiểu. Trào ngược vô khuẩn không phải lúc nào cũng gây tổn thương; nguy cơ tăng rõ khi vi khuẩn từ bàng quang theo dòng ngược lên thận, gây viêm thận-bể thận. Phản ứng viêm có thể để lại sẹo nhu mô, làm giảm khối lượng nephron và về lâu dài góp phần vào tăng huyết áp hoặc suy giảm chức năng thận. Ở VUR thứ phát, tắc nghẽn hoặc rối loạn bàng quang còn duy trì áp lực cao, khiến trào ngược khó cải thiện nếu không xử lý nguyên nhân nền.
VUR được phân loại nguyên phát hoặc thứ phát và phân độ I–V trên chụp bàng quang-niệu đạo khi đi tiểu. Độ I chỉ trào ngược vào niệu quản; độ II lên hệ thống đài bể thận nhưng chưa giãn; độ III có giãn nhẹ đến vừa; độ IV giãn và ngoằn ngoèo rõ hơn; độ V là giãn nặng, niệu quản ngoằn ngoèo và biến dạng đài thận. Bệnh có thể một bên hoặc hai bên, xuất hiện lúc bàng quang đầy hay khi đi tiểu. Phân độ giúp ước lượng khả năng tự hết và nguy cơ, nhưng phải kết hợp tình trạng thận, nhiễm trùng và chức năng bàng quang.
VUR tập trung ở trẻ sơ sinh và trẻ nhỏ, đặc biệt trong hai năm đầu đời. Hướng dẫn EAU 2026 ước tính tỷ lệ ở trẻ không triệu chứng khoảng 0,4–1,8%, còn tỷ lệ cao hơn rõ ở trẻ có nhiễm trùng tiểu. Trẻ có anh chị em hoặc cha mẹ từng mắc VUR có nguy cơ cao hơn dân số chung. Bé gái thường được chẩn đoán nhiều hơn sau nhiễm trùng tiểu, trong khi bé trai có thể được phát hiện sớm qua giãn đường niệu trước sinh và có xu hướng gặp độ cao hơn ở tuổi nhỏ. Dữ liệu dịch tễ đại diện cho Việt Nam còn hạn chế.
VUR không phát sinh do phơi nhiễm hay lây nhiễm. Bệnh hình thành vì bất thường cấu trúc của chỗ nối niệu quản-bàng quang hoặc do áp lực bàng quang cao. Nhiễm trùng đường tiết niệu là biến cố có thể đi kèm và vi khuẩn thường xâm nhập theo đường ngược dòng từ niệu đạo, nhưng nhiễm trùng không phải là “đường lây” của VUR.
Nguyên nhân và yếu tố nguy cơ của Trào ngược bàng quang niệu quản
- VUR nguyên phát: đoạn niệu quản xuyên thành bàng quang ngắn hoặc bám bất thường, khiến cơ chế van một chiều đóng không kín.
- Tắc nghẽn đường ra bàng quang: van niệu đạo sau, hẹp niệu đạo hoặc bất thường cổ bàng quang làm áp lực trong bàng quang tăng.
- Rối loạn bàng quang thần kinh: co bóp và giãn cơ không phối hợp, dẫn đến áp lực chứa hoặc tống tiểu cao.
- Rối loạn chức năng bàng quang-ruột: nhịn tiểu, đi tiểu không phối hợp, tiểu không hết và táo bón có thể làm nặng trào ngược.
- Nguyên nhân mắc phải khác: thay đổi giải phẫu sau phẫu thuật hoặc bệnh lý ảnh hưởng chỗ nối niệu quản-bàng quang.
- Không thay đổi được: tuổi nhỏ, tiền sử gia đình VUR, bất thường bẩm sinh thận-tiết niệu và một số đặc điểm giải phẫu của chỗ nối.
- Nguy cơ nhiễm trùng và sẹo cao hơn khi VUR độ cao, hai bên, đã có bất thường nhu mô thận hoặc từng viêm thận-bể thận.
- Có thể can thiệp: táo bón, nhịn tiểu, tiểu không hết và vệ sinh đi tiểu chưa phù hợp.
- VUR thứ phát dễ kéo dài khi chưa giải quyết tắc nghẽn đường ra hoặc rối loạn bàng quang thần kinh.
Trẻ có giãn thận-niệu quản phát hiện trước sinh, trẻ nhỏ bị nhiễm trùng tiểu sốt, trẻ có anh chị em hoặc cha mẹ từng mắc VUR, và trẻ có dị tật thận-tiết niệu thuộc nhóm cần đánh giá nguy cơ. Trẻ bị táo bón kéo dài, tiểu són ban ngày, nhịn tiểu hoặc bàng quang thần kinh dễ có VUR đi kèm và nhiễm trùng tái diễn. Người lớn có thể còn VUR từ nhỏ hoặc mắc thứ phát sau rối loạn bàng quang, nhưng ít gặp hơn.
Triệu chứng và dấu hiệu của Trào ngược bàng quang niệu quản
Bản thân dòng trào ngược thường không tạo cảm giác đặc hiệu. Nhiều trẻ hoàn toàn không triệu chứng và được phát hiện qua siêu âm trước sinh, khảo sát sau nhiễm trùng hoặc đánh giá gia đình. Khi có biểu hiện, chúng thường đến từ nhiễm trùng tiểu hoặc rối loạn bàng quang-ruột. Trẻ sơ sinh có thể chỉ sốt, bú kém, nôn hoặc quấy; trẻ lớn có thể tiểu buốt, tiểu gấp, đau bụng-hông lưng hoặc đái dầm. Tổn thương thận mạn có thể biểu hiện muộn bằng tăng huyết áp, protein niệu hay tăng trưởng kém.
- Sốt không rõ ổ nhiễm ở trẻ nhỏ: có thể là biểu hiện duy nhất của nhiễm trùng tiểu trên.
- Tiểu buốt, tiểu rắt hoặc tiểu gấp: gợi ý nhiễm trùng bàng quang hay rối loạn tiểu tiện đi kèm.
- Đái dầm hoặc tiểu són ban ngày: thường liên quan rối loạn chức năng bàng quang-ruột hơn là độ VUR đơn thuần.
- Đau bụng, đau hông lưng: có thể gặp khi viêm thận-bể thận.
- Nước tiểu đục, hôi hoặc có máu: cần xét nghiệm vì không thể xác định nguyên nhân bằng quan sát.
- Táo bón và nhịn tiểu: thường đi cùng và làm tăng nguy cơ nhiễm trùng.
- Tăng huyết áp hoặc protein niệu ở trẻ đã có sẹo thận.
- Tăng trưởng chậm khi bệnh thận mạn hoặc nhiễm trùng lặp lại ảnh hưởng toàn trạng.
- Đa niệu, khát nhiều hoặc giảm khả năng cô đặc nước tiểu trong tổn thương thận đáng kể.
- Khối bụng do hệ thống tiết niệu giãn nặng, hiếm gặp.
- Triệu chứng ở người lớn như nhiễm trùng tiểu tái diễn hoặc vấn đề được phát hiện trong thai kỳ.
Nên đặt lịch khám: khi trẻ có nhiễm trùng tiểu tái diễn, đái dầm mới xuất hiện, tiểu són ban ngày, táo bón kéo dài hoặc siêu âm ghi nhận giãn đường niệu. Cần khám trong ngày: khi trẻ có VUR bị sốt, đau hông lưng, nôn, bú kém hoặc tiểu ít vì cần lấy mẫu nước tiểu sớm. Cần tái khám sớm: nếu nhiễm trùng sốt xảy ra khi đang dùng thuốc dự phòng, huyết áp tăng, tăng trưởng chậm hoặc gia đình bỏ lỡ lịch siêu âm và kiểm tra thận.
- Trẻ dưới 3 tháng có sốt hoặc hạ thân nhiệt, bú kém, li bì: đến cơ sở cấp cứu ngay.
- Sốt cao kèm rét run, nôn liên tục, đau hông lưng hoặc mất nước: cần đánh giá viêm thận-bể thận và nhiễm trùng nặng.
- Tiểu rất ít, phù, khó thở hoặc lơ mơ: gọi 115 vì có thể có suy thận hoặc nhiễm trùng toàn thân.
- Trẻ không uống được, co giật hoặc da tái lạnh: không tự lái xe khi tình trạng nặng, hãy gọi cấp cứu.
- Không trì hoãn để dùng thuốc cũ hoặc mẹo dân gian khi trẻ có dấu hiệu toàn thân xấu.
Chẩn đoán Trào ngược bàng quang niệu quản
Đánh giá bắt đầu bằng bệnh sử nhiễm trùng, siêu âm trước sinh, thói quen tiểu tiện, táo bón và tiền sử gia đình. Xét nghiệm nước tiểu xác định nhiễm trùng; siêu âm mô tả kích thước, nhu mô thận và độ giãn nhưng không loại trừ VUR. Chụp bàng quang-niệu đạo khi đi tiểu là xét nghiệm tiêu chuẩn để thấy dòng trào ngược và phân độ, được chỉ định chọn lọc dựa trên nguy cơ. Xạ hình DMSA có thể đánh giá sẹo hoặc chức năng nhu mô trong một số trường hợp. Không phải mọi trẻ sốt hay giãn thận đều cần cùng một bộ xét nghiệm.
Bác sĩ đo nhiệt độ, huyết áp, cân nặng và chiều cao; khám tình trạng mất nước, bụng, hông lưng, bàng quang, cơ quan sinh dục và cột sống-thần kinh khi cần. Bệnh sử tập trung vào số lần nhiễm trùng sốt, kết quả cấy, đáp ứng điều trị, thói quen nhịn tiểu, tiểu són, dòng tiểu và táo bón. Ở trẻ đã biết VUR, đánh giá huyết áp và tăng trưởng giúp theo dõi ảnh hưởng thận lâu dài.
- Phân tích nước tiểu: sàng lọc bạch cầu, nitrit, máu và protein; kết quả phải được diễn giải theo cách lấy mẫu và tuổi.
- Cấy nước tiểu: xác nhận nhiễm trùng, định danh vi khuẩn và hỗ trợ chọn kháng sinh; nên lấy trước điều trị khi có thể.
- Creatinin máu và điện giải: dùng khi VUR độ cao, hai bên, thận bất thường, trẻ bệnh nặng hoặc nghi giảm chức năng thận.
- Tỷ lệ protein hoặc albumin niệu: cân nhắc khi có sẹo thận, tăng huyết áp hoặc theo dõi bệnh thận mạn.
- Đánh giá chức năng bàng quang: nhật ký tiểu, đo dòng tiểu và tồn lưu ở trẻ đã biết đi vệ sinh có triệu chứng.
Siêu âm thận-bàng quang là phương tiện đầu tay để đánh giá kích thước thận, độ dày nhu mô, giãn đài bể thận-niệu quản và bàng quang; kết quả bình thường không loại trừ VUR. Chụp bàng quang-niệu đạo khi đi tiểu dùng ống thông và thuốc cản quang để quan sát trào ngược trước, trong và sau tiểu, đồng thời đánh giá niệu đạo. Xạ hình DMSA cho biết vùng nhu mô giảm bắt thuốc phù hợp sẹo hoặc tổn thương cấp trong bối cảnh thích hợp. Một số trung tâm dùng siêu âm bàng quang-niệu quản có chất tương phản để giảm bức xạ, nhưng khả năng khảo sát niệu đạo và tính sẵn có khác nhau.
Chẩn đoán VUR được xác nhận khi hình ảnh động cho thấy thuốc hoặc chất tương phản đi ngược từ bàng quang vào niệu quản, có thể lên hệ thống đài bể thận. Phân độ I–V dựa trên mức lan và biến dạng đường niệu trên. Việc chỉ định chụp phải dựa trên bối cảnh lâm sàng; không dùng siêu âm đơn thuần để khẳng định hay loại trừ bệnh. VUR thứ phát cần thêm bằng chứng về tắc nghẽn, bàng quang thần kinh hoặc rối loạn chức năng làm tăng áp lực.
Điều trị Trào ngược bàng quang niệu quản
Mục tiêu là giảm nhiễm trùng tiểu sốt và bảo tồn nhu mô thận trong khi tránh thủ thuật không cần thiết. Bác sĩ phân tầng theo tuổi, độ VUR, một hay hai bên, sẹo thận, lịch sử nhiễm trùng, chức năng bàng quang-ruột và khả năng tuân thủ. VUR nguyên phát nguy cơ thấp có thể theo dõi vì có khả năng tự cải thiện; nguy cơ cao hơn có thể cần dự phòng kháng sinh hoặc can thiệp. VUR thứ phát phải xử lý tắc nghẽn, áp lực bàng quang và làm rỗng không hiệu quả.
Kháng sinh điều trị đợt nhiễm trùng được chọn theo tuổi, mức độ bệnh, cấy nước tiểu và chức năng thận. Một số trẻ có nguy cơ tái nhiễm cao được cân nhắc kháng sinh dự phòng liên tục; lợi ích cần cân bằng với tác dụng phụ, tuân thủ và kháng thuốc. Thuốc điều trị bàng quang tăng hoạt hoặc rối loạn chức năng chỉ dùng khi bác sĩ xác định chỉ định. Không tự dùng kháng sinh còn thừa, đổi thuốc hoặc ngừng dự phòng khi chưa trao đổi.
Tiêm chất tạo khối qua nội soi dưới niêm mạc gần lỗ niệu quản có thể tạo gờ hỗ trợ cơ chế chống trào ngược. Thủ thuật ít xâm lấn và thường về trong ngày, nhưng hiệu quả phụ thuộc độ bệnh, giải phẫu, vật liệu và kinh nghiệm; một số trẻ cần tiêm lại hoặc chuyển sang phẫu thuật. Đây không phải lựa chọn bắt buộc cho mọi VUR và không thay thế điều trị rối loạn bàng quang-ruột.
Tái cắm niệu quản tạo đường hầm dài hơn trong thành bàng quang được cân nhắc khi có nhiễm trùng sốt đột phá, VUR độ cao dai dẳng, sẹo thận tiến triển hoặc gia đình lựa chọn sau tư vấn. Có thể mổ mở, nội soi hoặc robot tùy trẻ và trung tâm. Phẫu thuật thường kiểm soát trào ngược tốt nhưng có nguy cơ chảy máu, nhiễm trùng, tắc chỗ nối, trào ngược còn lại hoặc biến chứng gây mê. VUR thứ phát cần giải quyết nguyên nhân áp lực trước hoặc đồng thời.
Cho trẻ uống theo nhu cầu và bệnh nền, đi tiểu đều, không nhịn lâu và điều trị táo bón giúp giảm ứ đọng cùng nhiễm trùng. Cha mẹ cần biết cách lấy mẫu nước tiểu đúng khi trẻ sốt và tuân thủ kế hoạch dùng thuốc. Hỗ trợ tâm lý quan trọng với trẻ sợ chụp có ống thông hoặc xấu hổ vì tiểu són; giải thích theo lứa tuổi và giảm đau-an thần phù hợp có thể cải thiện trải nghiệm.
Theo dõi gồm số đợt nhiễm trùng sốt, kết quả cấy, huyết áp, tăng trưởng, phân tích nước tiểu, chức năng thận và siêu âm. Thời điểm chụp lại VUR phụ thuộc độ bệnh và kế hoạch điều trị, không thực hiện máy móc quá thường xuyên. Trẻ có sẹo thận cần theo dõi lâu dài hơn về huyết áp, protein niệu và mức lọc cầu thận. Bất kỳ nhiễm trùng sốt nào trong khi đang dự phòng cần báo bác sĩ.
Nhiễm trùng cấp cần xử trí sớm ngay khi được nhận diện. Theo dõi VUR nguyên phát có thể kéo dài nhiều năm vì khả năng tự cải thiện gắn với sự trưởng thành của trẻ. Kháng sinh dự phòng, nếu được chọn, được đánh giá định kỳ và không mặc định dùng vô thời hạn. Sau tiêm nội soi hoặc phẫu thuật, thời gian hồi phục thường ngắn hơn quá trình theo dõi chức năng thận, vốn có thể tiếp tục đến tuổi trưởng thành ở trẻ có sẹo.
Biến chứng, tiên lượng và phòng ngừa
- Viêm thận-bể thận tái diễn, đặc biệt khi nhiễm trùng tiểu không được nhận diện và điều trị kịp thời.
- Sẹo thận bẩm sinh hoặc mắc phải, có thể làm giảm chức năng một phần thận.
- Tăng huyết áp và protein niệu về lâu dài ở người có bệnh thận trào ngược.
- Bệnh thận mạn, hiếm hơn suy thận giai đoạn cuối khi tổn thương hai bên đáng kể.
- Rối loạn bàng quang-ruột kéo dài gây tiểu són, nhiễm trùng và giảm chất lượng sống.
- Biến chứng can thiệp gồm nhiễm trùng, tắc niệu quản, trào ngược còn lại hoặc cần thủ thuật bổ sung.
Phần lớn trẻ VUR, nhất là độ thấp và được phát hiện sớm, không gặp vấn đề thận lâu dài. Khả năng tự hết cao hơn ở trẻ nhỏ, VUR độ I–III, một bên và không có rối loạn bàng quang hay sẹo. Tiên lượng thận kém thuận lợi hơn khi VUR độ cao hai bên, có nhu mô bất thường từ đầu, nhiễm trùng sốt tái diễn hoặc áp lực bàng quang cao. Điều trị tốt giảm nguy cơ nhiễm trùng nhưng không thể phục hồi hoàn toàn sẹo thận đã hình thành.
Sau khi VUR tự hết hoặc được sửa, trào ngược có thể hiếm khi tái xuất hiện, nhưng vấn đề thường gặp hơn là nhiễm trùng tiểu quay lại do rối loạn bàng quang-ruột hoặc nguyên nhân khác. Sau tiêm nội soi, khả năng còn hoặc tái VUR cao hơn so với tái cắm niệu quản ở một số nhóm. Sốt sau điều trị vẫn cần xét nghiệm nước tiểu; không nên giả định rằng đã can thiệp thì trẻ không thể bị viêm thận-bể thận.
Không thể phòng hoàn toàn VUR nguyên phát vì đây thường là bất thường bẩm sinh. Có thể giảm biến chứng bằng cách nhận diện sớm nhiễm trùng tiểu, lấy mẫu và điều trị đúng, duy trì đi tiểu đều, xử lý táo bón và tuân thủ theo dõi. Trẻ có tắc nghẽn hoặc bàng quang thần kinh cần kiểm soát áp lực và làm rỗng bàng quang. Sàng lọc người thân không áp dụng đồng loạt; quyết định dựa trên tuổi, triệu chứng, tiền sử gia đình và tư vấn chuyên khoa.
Chăm sóc và sinh hoạt khi mắc Trào ngược bàng quang niệu quản
Không có thực phẩm làm đóng van niệu quản hay chữa VUR. Trẻ nên ăn cân đối, uống lượng dịch phù hợp với tuổi và chỉ dẫn của bác sĩ, đồng thời tăng chất xơ để phòng táo bón. Tránh ép uống quá mức nếu trẻ có bệnh thận hoặc rối loạn cô đặc nước tiểu. Hạn chế đồ uống có caffeine ở trẻ lớn nếu làm tăng tiểu gấp. Chế độ muối, đạm hoặc kali chỉ cần điều chỉnh khi có tăng huyết áp hay suy thận theo chuyên gia dinh dưỡng.
Trẻ có VUR ổn định thường có thể đi học, chơi và tập thể dục như bạn bè. Điều quan trọng là được đi vệ sinh đúng giờ, không nhịn tiểu và có kế hoạch uống nước khi hoạt động. Trong đợt sốt, viêm thận-bể thận hoặc ngay sau phẫu thuật, cần nghỉ và tăng vận động dần theo hướng dẫn. Bơi lội không làm lây hay trực tiếp gây VUR, nhưng trẻ đang có nhiễm trùng hoặc vết mổ chưa lành nên tạm hoãn.
Cha mẹ nên ghi nhiệt độ, triệu chứng tiểu, lượng uống, số lần nhiễm trùng, kết quả cấy và việc dùng thuốc. Với trẻ đã biết đi vệ sinh, nhật ký giờ tiểu, tiểu són, phân và táo bón giúp bác sĩ đánh giá bàng quang-ruột. Có thể theo dõi cân nặng và huyết áp tại nhà nếu được hướng dẫn, nhưng số đo bất thường cần xác nhận y tế. Không dùng que thử nước tiểu tại nhà để tự quyết định kháng sinh.
- Không bỏ qua sốt ở trẻ có VUR hoặc chờ nhiều ngày mới lấy mẫu nước tiểu.
- Không tự dùng kháng sinh còn thừa, đổi thuốc hoặc rút ngắn liệu trình.
- Không ép trẻ nhịn tiểu ở trường hay trong chuyến đi dài.
- Không coi táo bón và tiểu són chỉ là thói quen xấu; chúng có thể làm tăng nguy cơ nhiễm trùng.
- Không yêu cầu chụp bức xạ lặp lại khi chưa có chỉ định chuyên khoa.
- Không dừng theo dõi thận chỉ vì phim chụp cho thấy VUR đã hết nếu trẻ đã có sẹo hoặc tăng huyết áp.
Lưu ý cho các nhóm đối tượng đặc biệt
Đây chủ yếu là bệnh của trẻ em. Trẻ càng nhỏ càng khó mô tả triệu chứng, nên sốt không rõ nguyên nhân, bú kém, nôn hoặc quấy có thể là dấu hiệu nhiễm trùng tiểu. Kế hoạch điều trị phải xét khả năng tự cải thiện, tác động của bức xạ và ống thông, tuân thủ gia đình, chức năng bàng quang-ruột và nguy cơ sẹo thận. Trẻ cần được giải thích xét nghiệm theo cách phù hợp lứa tuổi.
VUR mới được chẩn đoán ở người cao tuổi thường là dạng thứ phát do bàng quang thần kinh, tắc nghẽn hoặc phẫu thuật hơn là VUR nguyên phát đơn thuần. Nhiễm trùng tái diễn, suy giảm chức năng thận, nhiều thuốc và khó tự đặt ống thông ảnh hưởng điều trị. Cần tìm nguyên nhân áp lực bàng quang cao thay vì chỉ tập trung vào hiện tượng trào ngược.
Phụ nữ có tiền sử VUR và sẹo thận cần theo dõi huyết áp, protein niệu, chức năng thận và nhiễm trùng tiểu trong thai kỳ. Nguy cơ phụ thuộc mức tổn thương thận hơn là việc còn VUR đơn thuần. Siêu âm được ưu tiên; xét nghiệm có bức xạ chỉ dùng khi lợi ích vượt nguy cơ. Nhiễm trùng tiểu khi mang thai cần được điều trị bằng thuốc phù hợp và không tự trì hoãn.
VUR không cản trở việc cho con bú. Khi mẹ cần kháng sinh điều trị nhiễm trùng, bác sĩ lựa chọn thuốc dựa trên vi khuẩn, chức năng thận và độ an toàn với trẻ bú. Không tự ngừng cho bú hoặc ngừng thuốc. Nếu trẻ sơ sinh là người được chẩn đoán VUR, việc bú mẹ có thể tiếp tục bình thường trừ khi có vấn đề y khoa khác.
Người suy giảm miễn dịch có thể bị nhiễm trùng tiểu nặng hơn hoặc biểu hiện ít điển hình. Sốt, giảm ăn, đau hông lưng hay thay đổi nước tiểu cần được đánh giá sớm và ngưỡng nhập viện có thể thấp hơn. Kháng sinh dự phòng và can thiệp phải cân nhắc nguy cơ kháng thuốc, nhiễm trùng cơ hội và thuốc ức chế miễn dịch đang dùng.
Bàng quang thần kinh, tật nứt đốt sống, van niệu đạo sau, táo bón mạn, bệnh thận mạn và dị tật thận-tiết niệu làm thay đổi nguy cơ cùng mục tiêu điều trị. Ở nhóm này, kiểm soát áp lực bàng quang, làm rỗng đầy đủ và theo dõi chức năng thận có thể quan trọng hơn việc chỉ sửa VUR. Bác sĩ phối hợp tiết niệu, thận, thần kinh và phục hồi chức năng khi cần.
Sau tiêm nội soi hoặc tái cắm niệu quản, theo dõi sốt, đau tăng, nôn, tiểu ít, nước tiểu đỏ kéo dài và tình trạng vết mổ. Trẻ dùng thuốc theo đơn, uống và vận động theo chỉ dẫn, tái khám siêu âm đúng hẹn. Sốt sau mổ không nên mặc định là phản ứng bình thường; cần liên hệ bác sĩ để loại trừ nhiễm trùng hoặc tắc đường niệu.
Câu hỏi thường gặp về Trào ngược bàng quang niệu quản
VUR không phải lúc nào cũng nguy hiểm. Nhiều trẻ độ thấp không có sẹo thận và bệnh tự cải thiện khi lớn. Nguy cơ đáng lo xuất hiện khi nước tiểu nhiễm khuẩn trào lên thận, gây viêm thận-bể thận lặp lại và để lại sẹo, hoặc khi VUR thứ phát do áp lực bàng quang cao. VUR độ cao, hai bên, đã có nhu mô thận bất thường, nhiễm trùng sốt tái diễn và rối loạn bàng quang-ruột cần theo dõi sát hơn. Mục tiêu là bảo vệ thận, không phải làm mọi phim chụp trở về bình thường bằng mọi giá.
Có, đặc biệt với VUR nguyên phát độ thấp đến trung bình ở trẻ nhỏ. Khi trẻ lớn, đoạn niệu quản nằm trong thành bàng quang dài và trưởng thành hơn, nên cơ chế van có thể kín dần. Khả năng tự hết thấp hơn khi VUR độ cao, hai bên, kèm sẹo thận, bất thường giải phẫu hoặc rối loạn bàng quang-ruột. Bác sĩ theo dõi bằng triệu chứng, nhiễm trùng, siêu âm và đôi khi chụp lại; không nên chờ tự hết nếu trẻ liên tục viêm thận-bể thận hoặc thận đang có nguy cơ.
Không phải mọi trẻ đều cần kháng sinh dự phòng. Bác sĩ cân nhắc tuổi, độ VUR, tiền sử nhiễm trùng sốt, sẹo thận, giới, khả năng theo dõi và rối loạn bàng quang-ruột. Dự phòng có thể giảm nhiễm trùng tái diễn ở một số nhóm nhưng cũng có nguy cơ tác dụng phụ và chọn lọc vi khuẩn kháng thuốc. Thuốc cần được đánh giá định kỳ, không tự kéo dài hoặc tự dừng. Dù có dự phòng, sốt vẫn cần lấy mẫu nước tiểu vì thuốc không loại bỏ hoàn toàn nguy cơ nhiễm trùng.
Không. Nhiều trường hợp được theo dõi và kiểm soát nhiễm trùng trong khi chờ bệnh tự cải thiện. Can thiệp được cân nhắc khi có nhiễm trùng sốt đột phá, độ cao dai dẳng, sẹo thận hoặc chức năng thận có nguy cơ, rối loạn bàng quang đã được xử lý nhưng VUR vẫn gây vấn đề, hoặc gia đình lựa chọn sau tư vấn. Lựa chọn có thể là tiêm nội soi hay tái cắm niệu quản. Quyết định cần cá thể hóa, vì một mức độ trên phim không tự động đồng nghĩa phải mổ.
Trẻ thường không cần chế độ kiêng đặc biệt nếu chức năng thận bình thường. Nên uống vừa đủ, đi tiểu đều, không nhịn, giữ vệ sinh phù hợp và điều trị táo bón. Chất xơ từ rau, quả và ngũ cốc nguyên hạt có ích cho đại tiện; không có thực phẩm nào chữa được trào ngược. Trẻ vẫn có thể học, chơi và tập thể thao. Khi có sốt, đau hông lưng, nôn hoặc tiểu ít, cần tạm nghỉ và đi khám thay vì chỉ tăng nước hoặc dùng thuốc cũ tại nhà.
Thông tin trong bài viết chỉ nhằm mục đích cung cấp kiến thức tham khảo, không thay thế cho việc thăm khám, chẩn đoán hoặc điều trị của bác sĩ và nhân viên y tế có chuyên môn. Người đọc không nên tự ý dùng thuốc, thay đổi liều dùng hoặc trì hoãn việc đi khám dựa trên nội dung của bài viết. Khi có dấu hiệu nghiêm trọng hoặc tình trạng sức khỏe diễn biến xấu, hãy liên hệ cơ sở y tế hoặc gọi cấp cứu 115.

