Đồng sulfat là muối vô cơ của đồng. Trong y tế, ion đồng có thể được cung cấp từ cupric sulfate trong một số chế phẩm vi lượng dùng cho dinh dưỡng tĩnh mạch, nhưng chỉ áp dụng cho đúng sản phẩm được phê duyệt và dưới giám sát chuyên môn. Đồng sulfat nguyên liệu không phải sản phẩm để tự uống hoặc tự pha và có thể gây độc khi phơi nhiễm không phù hợp.
Nội dung chính
- Đồng sulfat là muối vô cơ, không phải thuốc tự sử dụng.
- Cupric sulfate có thể là nguồn đồng trong một số chế phẩm vi lượng dinh dưỡng tĩnh mạch.
- Liều phải lấy từ nhãn của đúng chế phẩm và toàn bộ phác đồ dinh dưỡng.
- Nuốt hoặc phơi nhiễm đồng sulfat đậm đặc có thể gây độc.
- Không dùng sản phẩm nông nghiệp hoặc hóa chất làm nguồn bổ sung đồng.
Hoạt chất Đồng sulfat là gì?
Đồng sulfat là muối vô cơ tan trong nước, cung cấp ion đồng Cu²⁺. Đồng là nguyên tố vi lượng thiết yếu đối với cơ thể, nhưng khoảng cách giữa lượng cần thiết và lượng gây độc có thể hẹp khi sử dụng dạng muối đồng đậm đặc.
Đồng sulfat không đồng nhất với:
- Đồng nguyên tố.
- Đồng gluconat.
- Đồng chlorid.
- Đồng chelat.
- Thuốc hoặc thực phẩm bổ sung chứa lượng đồng đã được định liều.
- Thuốc bảo vệ thực vật chứa Đồng sulfat.
Lợi ích sinh học của nguyên tố đồng không chứng minh rằng hóa chất Đồng sulfat có thể tự uống để bổ sung dinh dưỡng.
Đồng sulfat
INN Tên tiếng Anh: Copper sulfate. Tên dược dụng thường gặp: Cupric sulfate. Tên hóa học: Copper(II) sulfate. INN riêng được WHO xác nhận: Chưa có đủ dữ liệu.
Danh pháp · định danh phân tử · tính chất vật lý · tính chất lý–hóa · độ ổn định · tiêu chuẩn dược điển
Danh pháp
Hệ thống tên gọi chuẩn của dược chất
| Tên hoạt chất | Đồng sulfat |
|---|---|
| Tên tiếng Anh / tên chung quốc tế (INN) | Tên tiếng Anh: Copper sulfate. Tên dược dụng thường gặp: Cupric sulfate. Tên hóa học: Copper(II) sulfate. INN riêng được WHO xác nhận: Chưa có đủ dữ liệu. |
| Tên IUPAC | copper sulfate |
| Tên hóa học khác | Sulfuric acid, copper(2+) salt (1:1) | Copper(II) sulfate |
| Tên khác / tên đồng nghĩa | Cupric sulfate. Copper(II) sulfate. Copper sulfate anhydrous. Copper sulfate pentahydrate. Cupric sulfate pentahydrate. Đồng(II) sulfat. Đồng sulfat khan. Đồng sulfat ngậm 5 nước. Blue vitriol. Bluestone. Chalcanthite – tên khoáng vật tự nhiên của dạng pentahydrat. Không nên dùng các tên “phèn xanh” hoặc “đá xanh” để nhận diện hóa chất trong y tế vì có thể gây nhầm lẫn về độ tinh khiết và mục đích sử dụng. |
| Tên Latinh / tên dược điển | Cupri sulfas |
Định danh & cấu trúc phân tử
Mã định danh và biểu diễn cấu trúc phân tử
| Số đăng ký CAS | Chưa xác minh |
|---|---|
| UNII | Chưa xác minh |
| PubChem CID | Chưa xác minh |
| RxNorm CUI | Chưa xác minh |
Dược động học của Đồng sulfat
Sau khi vào cơ thể, đồng được gắn với protein vận chuyển, phân bố đến mô và thải trừ chủ yếu qua mật. Dữ liệu định lượng phải đọc theo đúng sản phẩm và bối cảnh.
Thông số dược động học cần được đọc cùng đường dùng, liều, dạng bào chế, quần thể và nguồn dữ liệu. Hàng chưa có dữ liệu sẽ tự động được ẩn.
Dược lý và cơ chế của Đồng sulfat
Trong y tế, cupric sulfate có thể được xem là:
- Nguồn cung cấp nguyên tố vi lượng đồng.
- Thành phần của chế phẩm nguyên tố vi lượng phối hợp.
- Thành phần bổ sung vào dinh dưỡng ngoài đường tiêu hóa.
- Chất từng được xếp trong nhóm thuốc giải độc theo mã ATC V03AB20.
Ngoài y tế, Đồng sulfat là:
- Thuốc diệt nấm chứa đồng.
- Thuốc diệt tảo.
- Chất xử lý vật liệu và nước.
- Hóa chất phân tích và công nghiệp.
Các chức năng ngoài y tế không phải là chỉ định điều trị cho người.
Phần III: Cơ chế tác dụng
Khi dùng như nguồn nguyên tố vi lượng
Ion đồng được tích hợp vào nhiều metalloenzyme có vai trò trong:
- Hô hấp tế bào và tạo năng lượng.
- Chuyển hóa sắt.
- Hình thành mô liên kết.
- Bảo vệ chống stress oxy hóa.
- Tổng hợp sắc tố.
- Chuyển hóa chất dẫn truyền thần kinh.
Khi dùng trong nông nghiệp hoặc xử lý nước
Ion Cu²⁺ có thể tương tác với protein, màng tế bào và hệ enzyme của nấm, tảo hoặc vi sinh vật, qua đó tạo tác dụng diệt hoặc ức chế sinh vật mục tiêu. Cơ chế này cũng giải thích khả năng gây độc đối với sinh vật không mục tiêu khi nồng độ môi trường quá cao.
Khi phơi nhiễm quá mức
Đồng tự do có thể gây stress oxy hóa, tổn thương màng tế bào, tan máu và tổn thương gan, thận cùng nhiều cơ quan khác.
Phần IV: Dược lực học và đáp ứng
Ở lượng sinh lý, đồng hỗ trợ hoạt động của các enzyme chứa đồng. Khi thiếu đồng, có thể xuất hiện thiếu máu, giảm bạch cầu, rối loạn xương và thần kinh.
Ở lượng quá cao, đặc biệt sau khi nuốt Đồng sulfat đậm đặc, tác dụng dược lý chuyển thành độc tính với biểu hiện tiêu hóa, huyết học, gan, thận và tim mạch. ATSDR xác định đường tiêu hóa và gan là các cơ quan nhạy cảm đối với phơi nhiễm đồng đường uống; đường hô hấp là cơ quan nhạy cảm khi hít phải các hợp chất đồng.
Ki, Kd, IC50, EC50 và ED50 chỉ có ý nghĩa khi đi kèm đúng đích, loài, assay, đơn vị và nguồn. Field chưa có dữ liệu sẽ tự động được ẩn.
Chỉ định của Đồng sulfat
Chỉ định phải lấy từ nhãn của chế phẩm được phê duyệt. Ví dụ, Tralement cung cấp các nguyên tố vi lượng, trong đó có đồng từ cupric sulfate, như thành phần của dinh dưỡng tĩnh mạch.
Đồng sulfat còn được nghiên cứu trong độc chất học, vi sinh, vật liệu và nhiều ứng dụng ngoài y tế; các ứng dụng này không phải chỉ định điều trị.
Liều dùng và cách sử dụng
Không có liều đồng sulfat chung để tự sử dụng. Liều cupric sulfate trong dinh dưỡng tĩnh mạch phải được tính theo nhãn chế phẩm, tuổi, cân nặng, nguồn đồng khác và tình trạng gan mật.
- Chỉ dùng chế phẩm dành cho người, có hàm lượng và đường dùng được xác định rõ.
- Không cân Đồng sulfat kỹ thuật để tự pha thực phẩm bổ sung.
- Không tiêm trực tiếp dung dịch nguyên tố vi lượng đậm đặc.
- Dung dịch dinh dưỡng ngoài đường tiêu hóa phải được pha chế trong điều kiện phù hợp, kiểm tra kết tủa và tương hợp.
- Không dùng chế phẩm thuốc bảo vệ thực vật hoặc hóa chất phòng thí nghiệm trên người hoặc động vật nếu nhãn không cho phép.
- Không dùng thìa hoặc dụng cụ nhà bếp để đong hóa chất.
- Không chứa hóa chất trong chai nước uống, chai thực phẩm hoặc vật chứa không có nhãn.
- Sau khi thao tác cần rửa tay, thay đồ nhiễm hóa chất và làm theo bảng dữ liệu an toàn của sản phẩm.
Với bổ sung đồng trong dinh dưỡng ngoài đường tiêu hóa, bác sĩ có thể theo dõi:
- Nồng độ đồng trong máu.
- Ceruloplasmin.
- Công thức máu.
- Chức năng gan và thận.
- Dấu hiệu ứ mật hoặc rối loạn đường mật.
- Các chỉ số đông máu.
- Tình trạng dinh dưỡng và các nguyên tố vi lượng khác.
Nhãn Tralement khuyến cáo theo dõi nồng độ nguyên tố vi lượng, chức năng gan, thận, công thức máu và các thông số liên quan trong quá trình dinh dưỡng ngoài đường tiêu hóa.
Khi phơi nhiễm cấp, cơ sở y tế có thể đánh giá:
- Điện giải và khí máu.
- Công thức máu, dấu hiệu tan máu.
- Methemoglobin khi có chỉ định.
- Men gan và bilirubin.
- Creatinine, nước tiểu và chức năng thận.
- Điện tâm đồ và huyết động.
- Nồng độ đồng và ceruloplasmin trong một số trường hợp.
Cảnh báo và lưu ý về Đồng sulfat
Chống chỉ định phụ thuộc chế phẩm. Không dùng khi quá mẫn với thành phần và không dùng hóa chất không đạt cấp dược cho người.
Tác dụng không mong muốn phụ thuộc đường phơi nhiễm.
Khi nuốt phải
- Vị kim loại.
- Buồn nôn và nôn.
- Đau hoặc co thắt bụng.
- Tiêu chảy.
- Kích ứng hoặc tổn thương đường tiêu hóa.
Khi hít phải bụi hoặc sương
- Kích ứng mũi và họng.
- Ho.
- Khó chịu đường hô hấp.
- Vị kim loại.
- Phơi nhiễm cao có thể gây tổn thương đường hô hấp.
Khi tiếp xúc với da
- Kích ứng.
- Đỏ.
- Ngứa.
- Viêm da tiếp xúc ở người nhạy cảm.
Khi tiếp xúc với mắt
- Đau, đỏ và chảy nước mắt.
- Tổn thương mắt có thể nghiêm trọng tùy nồng độ và thời gian tiếp xúc.
Khi dùng đường tĩnh mạch
Có thể xảy ra phản ứng quá mẫn với đồng hoặc tích lũy đồng khi dùng kéo dài, đặc biệt ở người giảm bài tiết qua mật.
Ngộ độc Đồng sulfat nặng có thể gây:
- Nôn ra máu hoặc xuất huyết tiêu hóa.
- Tan máu và thiếu máu tán huyết.
- Methemoglobin máu.
- Vàng da.
- Tổn thương gan hoặc suy gan.
- Tổn thương thận hoặc suy thận cấp.
- Tụt huyết áp và sốc tuần hoàn.
- Rối loạn nhịp tim.
- Rối loạn ý thức.
- Suy đa cơ quan và tử vong.
ATSDR ghi nhận các trường hợp tử vong sớm sau ngộ độc có thể liên quan sốc, trong khi tử vong muộn có thể liên quan biến chứng gan hoặc thận.
Cần cấp cứu ngay khi có:
- Nôn nhiều hoặc đau bụng dữ dội.
- Nôn ra máu.
- Khó thở hoặc tím tái.
- Nước tiểu sẫm màu hoặc tiểu ít.
- Vàng da.
- Lú lẫn, lơ mơ hoặc co giật.
- Tụt huyết áp hoặc ngất.
Không tự bổ sung đồng bằng đồng sulfat nguyên liệu. Người có ứ mật hoặc rối loạn chuyển hóa đồng cần được đánh giá chuyên khoa.
Nghi ngờ nuốt hoặc dùng quá liều cần cấp cứu và liên hệ trung tâm chống độc. Không tự gây nôn.
Đối với hóa chất Đồng sulfat
- Bảo quản trong bao bì gốc có nhãn rõ ràng.
- Đóng kín, để nơi khô ráo và thông thoáng.
- Tránh xa thực phẩm, thức ăn chăn nuôi và nguồn nước.
- Không chứa trong chai nước giải khát hoặc hộp thực phẩm.
- Để xa tầm với của trẻ em và vật nuôi.
- Tránh tạo bụi khi mở hoặc chuyển hóa chất.
- Thu gom chất đổ tràn theo bảng dữ liệu an toàn và quy định về chất thải nguy hại.
- Không thải xuống cống hoặc nguồn nước.
Đối với thuốc
Bảo quản theo nhãn của thành phẩm cụ thể. Không sử dụng dung dịch tiêm nếu có kết tủa, biến màu bất thường, bao bì hư hỏng hoặc quá hạn. Tralement phải được kiểm tra tương hợp và kết tủa sau khi phối trộn vào dung dịch dinh dưỡng ngoài đường tiêu hóa.
Tương tác thuốc của Đồng sulfat
Kẽm
Kẽm liều cao có thể làm giảm hấp thu đồng. Sử dụng kẽm liều cao kéo dài có thể dẫn đến thiếu đồng, giảm hoạt tính superoxide dismutase và bất thường huyết học hoặc thần kinh.
Thuốc tạo phức với đồng
Một số thuốc tạo phức được sử dụng trong điều trị ngộ độc đồng hoặc bệnh Wilson. Việc lựa chọn thuốc phải do bác sĩ hoặc trung tâm chống độc quyết định, không tự dùng.
Thuốc và chế phẩm ảnh hưởng gan – thận
Người đang dùng thuốc có nguy cơ gây tổn thương gan, thận hoặc ảnh hưởng huyết học cần được đánh giá kỹ hơn khi nghi ngờ phơi nhiễm đồng.
NIH ghi nhận chưa xác định tương tác thuốc có ý nghĩa lâm sàng đối với lượng đồng dinh dưỡng thông thường. Tuy nhiên, nhận định này không áp dụng cho ngộ độc Đồng sulfat hoặc truyền đồng đường tĩnh mạch.
Thắc mắc về hoạt chất Đồng sulfat
Không phải dưới dạng hóa chất nguyên liệu. Cupric sulfate chỉ cung cấp đồng khi nằm trong chế phẩm y tế được phê duyệt và sử dụng đúng nhãn.
Không. Việc này có thể gây ngộ độc.
Liều phụ thuộc đúng chế phẩm, cân nặng, tuổi, nguồn đồng khác và tình trạng gan mật; phải do nhân viên y tế tính.
Không. Cấp nguyên liệu và tiêu chuẩn chất lượng không phù hợp cho sử dụng y tế.
Liên hệ cấp cứu hoặc trung tâm chống độc ngay và không tự gây nôn.

