Dehydroepiandrosterone (DHEA), còn gọi là prasterone, là một tiền chất steroid nội sinh có thể được chuyển hóa thành androgen và estrogen. Trong hồ sơ thuốc chính thức, dạng prasterone đặt âm đạo 6,5 mg được phê duyệt tại Hoa Kỳ để điều trị đau khi giao hợp mức độ vừa đến nặng do teo âm hộ–âm đạo liên quan mãn kinh; tại Liên minh châu Âu, chỉ định rộng hơn là teo âm hộ và âm đạo có triệu chứng vừa đến nặng ở phụ nữ sau mãn kinh. DHEA đường uống hoặc các mục đích như “chống lão hóa”, tăng năng lượng, cải thiện trí nhớ hay chức năng tình dục không nên được xem là tương đương với chỉ định đã phê duyệt; bằng chứng còn hạn chế và hướng dẫn chuyên môn không khuyến cáo sử dụng thường quy. Người bệnh không nên tự mua, tự dùng hoặc tự điều chỉnh liều. Thông tin dưới đây mang tính tham khảo, không thay thế tư vấn của bác sĩ hoặc dược sĩ.
Nội dung chính
- DHEA là gì: DHEA hay prasterone là tiền chất steroid nội sinh, có thể được chuyển hóa thành androgen và estrogen.
- INN: Prasterone.
- Mã ATC: G03XX01 đối với prasterone dùng đường âm đạo.
- Dạng thuốc được xác minh: Viên đặt/ovule âm đạo 6,5 mg.
- Chỉ định tại Hoa Kỳ: Đau khi giao hợp mức độ vừa đến nặng do teo âm hộ và âm đạo liên quan mãn kinh.
- Chỉ định tại EU: Teo âm hộ và âm đạo có triệu chứng vừa đến nặng ở phụ nữ sau mãn kinh.
- Tác dụng phụ thường gặp: Tăng tiết dịch âm đạo; có thể ghi nhận kết quả phết tế bào cổ tử cung bất thường.
- Điểm cần thận trọng: Chảy máu sinh dục chưa rõ nguyên nhân, bệnh ung thư phụ thuộc estrogen, tiền sử huyết khối và một số bệnh gan theo SmPC của EMA.
- DHEA đường uống: Không tương đương với thuốc prasterone đặt âm đạo; bằng chứng cho nhiều mục đích sử dụng còn hạn chế.
- Khuyến cáo: Không tự sử dụng hoặc phối hợp với liệu pháp hormone khi chưa được bác sĩ đánh giá.
- Thông tin về chỉ định, mã ATC, dạng dùng và an toàn trong bảng dựa trên hồ sơ EMA và nhãn DailyMed của thuốc prasterone đặt âm đạo.
Hoạt chất Dehydroepiandrosterone là gì?
DHEA hay prasterone là một tiền chất steroid nội sinh. Bản thân prasterone được mô tả là tiền chất chưa có hoạt tính hormone hoàn chỉnh; tại mô đích, hoạt chất có thể được chuyển thành các androgen và estrogen có hoạt tính.
Dehydroepiandrosterone
INN Tên tiếng Anh: Dehydroepiandrosterone. INN/tên chung trong hồ sơ EMA: Prasterone.
Danh pháp · định danh phân tử · tính chất vật lý · tính chất lý–hóa · độ ổn định · tiêu chuẩn dược điển
Danh pháp
Hệ thống tên gọi chuẩn của dược chất
| Tên hoạt chất | Dehydroepiandrosterone |
|---|---|
| Tên tiếng Anh / tên chung quốc tế (INN) | Tên tiếng Anh: Dehydroepiandrosterone. INN/tên chung trong hồ sơ EMA: Prasterone. |
| Tên IUPAC | (3S,8R,9S,10R,13S,14S)-3-hydroxy-10,13-dimethyl-1,2,3,4,7,8,9,11,12,14,15,16-dodecahydrocyclopenta[a]phenanthren-17-one |
| Tên hóa học khác | Androst-5-en-17-one, 3-hydroxy-, (3beta)- | 5-Androsten-3beta-ol-17-one |
| Tên khác / tên đồng nghĩa | DHEA. Prasterone. 3β-hydroxyandrost-5-en-17-one, tên hóa học được ghi trong nhãn FDA. |
| Tên viết tắt | DHEA |
| Tên Latinh / tên dược điển | Prasteronum |
| Tên USAN | prasterone |
Định danh & cấu trúc phân tử
Mã định danh và biểu diễn cấu trúc phân tử
| Số đăng ký CAS | 53-43-0 |
|---|---|
| UNII | 459AG36T1B |
| PubChem CID | 5881 |
| RxNorm CUI | 3143 |
| Công thức phân tử | C19H28O2 |
Dược động học của Dehydroepiandrosterone
Dữ liệu dược động học đáng tin cậy dưới đây chủ yếu áp dụng cho prasterone 6,5 mg đặt âm đạo, không nên tự động ngoại suy sang DHEA đường uống hoặc dạng bào chế khác.
Sau khi đặt âm đạo, prasterone chủ yếu tác động tại mô âm đạo nhưng vẫn ghi nhận mức tăng phơi nhiễm toàn thân với prasterone và các chất chuyển hóa. Nồng độ testosterone và estradiol trung bình trong nghiên cứu của EMA vẫn nằm trong phạm vi tham chiếu của phụ nữ sau mãn kinh.
Giai đoạn I: Hấp thu
Trong một nghiên cứu ở phụ nữ sau mãn kinh sử dụng prasterone đặt âm đạo hằng ngày trong 7 ngày:
- Cmax trung bình của prasterone ngày thứ 7 khoảng 4,42 ng/mL.
- AUC₀–₂₄ trung bình khoảng 56,17 ng·giờ/mL.
- Phơi nhiễm testosterone và estradiol cũng tăng nhẹ so với giả dược.
| F · Sinh khả dụng | Sinh khả dụng tuyệt đối của prasterone sau khi đặt âm đạo chưa được xác định trong hồ sơ dược động học của FDA. . |
|---|
Giai đoạn II: Phân bố
Prasterone đặt âm đạo phân bố chủ yếu tại chỗ. Một phần phơi nhiễm toàn thân được ghi nhận, đặc biệt đối với các chất chuyển hóa, nhưng trong nghiên cứu của EMA, các giá trị trung bình vẫn nằm trong phạm vi thường gặp ở phụ nữ sau mãn kinh.
Giai đoạn III: Chuyển hóa
Prasterone ngoại sinh được chuyển hóa tương tự DHEA nội sinh. Các enzyme tạo steroid như hydroxysteroid dehydrogenase, 5α-reductase và aromatase chuyển prasterone thành androgen và estrogen.
Dữ liệu đầy đủ về chuyển hóa toàn thân riêng của dạng đặt âm đạo chưa được nghiên cứu đầy đủ.
Giai đoạn IV: Thải trừ
Hồ sơ EMA cho biết quá trình thải trừ toàn thân chưa được nghiên cứu riêng cho dạng prasterone đặt âm đạo.
.
Yếu tố ảnh hưởng đến dược động học
Ảnh hưởng của suy gan và suy thận đối với dược động học của prasterone chưa được nghiên cứu trong nhãn Hoa Kỳ. SmPC của EMA nhận định không cần hiệu chỉnh liều đối với dạng đặt âm đạo do thuốc tác động chủ yếu tại chỗ; tuy nhiên, nhận định này không đồng nghĩa đã có nghiên cứu dược động học đầy đủ ở các nhóm suy gan hoặc suy thận.
Ảnh hưởng của tuổi, chủng tộc, tương tác enzyme và các dạng bào chế khác: .
Thông số dược động học cần được đọc cùng đường dùng, liều, dạng bào chế, quần thể và nguồn dữ liệu. Hàng chưa có dữ liệu sẽ tự động được ẩn.
Dược lý và cơ chế của Dehydroepiandrosterone
- Nhóm ATC: G03X – hormone sinh dục khác và chất điều biến hệ sinh dục.
- Hoạt chất: G03XX01 – prasterone.
- Đặc điểm: tiền chất của hormone sinh dục, tạo cả chất chuyển hóa androgen và estrogen.
Phần III: Cơ chế tác dụng
Sau khi được đưa vào âm đạo, prasterone đi vào các tế bào tại chỗ và được chuyển hóa thành một lượng nhỏ androgen và estrogen tùy theo hệ enzyme của từng loại tế bào. Các chất chuyển hóa này hoạt hóa thụ thể androgen và estrogen tại mô âm đạo.
Cơ chế điều trị hoàn chỉnh đối với teo âm hộ và âm đạo chưa được xác lập đầy đủ.
Phần IV: Dược lực học và đáp ứng
Tác động qua trung gian estrogen làm tăng tỷ lệ tế bào bề mặt và tế bào trung gian, đồng thời giảm tế bào cận đáy trong niêm mạc âm đạo. pH âm đạo có xu hướng giảm về phạm vi sinh lý hơn, tạo điều kiện cho hệ vi khuẩn âm đạo bình thường.
Trong các thử nghiệm pha III, prasterone 6,5 mg cải thiện các chỉ số tế bào học, pH âm đạo và làm giảm mức độ đau khi giao hợp so với giả dược; mức cải thiện triệu chứng đau so với giả dược được EMA mô tả là khiêm tốn.
Ki, Kd, IC50, EC50 và ED50 chỉ có ý nghĩa khi đi kèm đúng đích, loài, assay, đơn vị và nguồn. Field chưa có dữ liệu sẽ tự động được ẩn.
Chỉ định của Dehydroepiandrosterone
Cần phân biệt chỉ định theo cơ quan quản lý:
- Hoa Kỳ: điều trị đau khi giao hợp mức độ vừa đến nặng, là triệu chứng của teo âm hộ và âm đạo do mãn kinh.
- Liên minh châu Âu: điều trị teo âm hộ và âm đạo có triệu chứng vừa đến nặng ở phụ nữ sau mãn kinh.
Đây là chỉ định của prasterone đặt âm đạo, không phải là chỉ định chung cho mọi sản phẩm DHEA.
DHEA đường toàn thân đã được nghiên cứu trong các lĩnh vực như suy thượng thận nguyên phát, triệu chứng mãn kinh, chức năng tình dục, sức khỏe xương, nhận thức và lão hóa. Kết quả chưa đồng nhất và không đủ để coi các mục đích này là chỉ định phổ quát.
Endocrine Society khuyến cáo không sử dụng DHEA thường quy ở phụ nữ vì dữ liệu hiệu quả và an toàn còn hạn chế. Một hướng dẫn riêng về suy thượng thận nguyên phát chỉ đề xuất cân nhắc thử DHEA có giới hạn thời gian ở một số phụ nữ vẫn còn giảm ham muốn, triệu chứng trầm cảm hoặc giảm năng lượng dù liệu pháp thay thế chuẩn đã được tối ưu; việc này phải do bác sĩ chuyên khoa theo dõi. Các phân tích hệ thống cũng chưa chứng minh lợi ích nhận thức ở phụ nữ sau mãn kinh.
Không nên quảng bá DHEA như biện pháp “chống lão hóa”, tăng trí nhớ, tăng năng lượng hoặc điều trị suy giảm tình dục nếu không nêu rõ giới hạn bằng chứng.
Liều dùng và cách sử dụng
Theo hồ sơ FDA và EMA đối với prasterone đặt âm đạo:
- Hàm lượng: 6,5 mg mỗi viên đặt.
- Liều trong nhãn: một viên đặt âm đạo mỗi ngày, vào thời điểm đi ngủ.
Liều này chỉ là thông tin từ nhãn thuốc, không phải hướng dẫn cá nhân hóa. Người bệnh phải sử dụng đúng đơn và hướng dẫn của bác sĩ hoặc dược sĩ; không tự tăng liều, giảm liều, dùng bù hoặc kéo dài điều trị.
Prasterone được đưa vào âm đạo bằng ngón tay hoặc dụng cụ đặt tùy bao bì sản phẩm. Viên đặt chỉ nên được đưa vào đến mức cảm thấy thoải mái, không dùng lực.
SmPC của EMA lưu ý:
- Nếu còn dưới 8 giờ trước liều kế tiếp, bỏ qua liều đã quên.
- Không sử dụng hai viên để bù liều.
- Chế phẩm có thể làm hỏng bao cao su, màng ngăn hoặc mũ cổ tử cung làm từ latex.
- Cách vệ sinh và số lần sử dụng dụng cụ đặt có thể khác nhau giữa các bao bì hoặc thị trường; cần tuân thủ đúng tờ hướng dẫn của sản phẩm đang dùng.
Trước khi bắt đầu, bác sĩ có thể cần khai thác tiền sử cá nhân và gia đình, đồng thời khám phụ khoa và khám vú theo nguy cơ. Trong thời gian điều trị, cần:
- Đánh giá lại lợi ích–nguy cơ định kỳ; EMA đề nghị ít nhất mỗi 6 tháng.
- Thực hiện sàng lọc vú, phết tế bào cổ tử cung và kiểm tra huyết áp theo chỉ định.
- Báo ngay khi có chảy máu hoặc ra huyết âm đạo bất thường.
- Thông báo khi xuất hiện thay đổi ở vú, vàng da, đau đầu kiểu migraine mới, tăng huyết áp đáng kể hoặc dấu hiệu nghi huyết khối.
Cảnh báo và lưu ý về Dehydroepiandrosterone
Chống chỉ định có thể khác nhau giữa các quốc gia. Theo SmPC EMA, không sử dụng Intrarosa trong các trường hợp:
- Quá mẫn với prasterone hoặc tá dược.
- Chảy máu sinh dục chưa được chẩn đoán.
- Ung thư vú hiện tại, trước đây hoặc nghi ngờ.
- Khối u ác tính phụ thuộc estrogen đã biết hoặc nghi ngờ.
- Tăng sản nội mạc tử cung chưa điều trị.
- Bệnh gan cấp hoặc tiền sử bệnh gan khi xét nghiệm chức năng gan chưa trở lại bình thường.
- Huyết khối tĩnh mạch hiện tại hoặc trước đây.
- Rối loạn tăng đông đã biết.
- Bệnh huyết khối động mạch đang hoạt động hoặc mới xảy ra.
- Rối loạn chuyển hóa porphyrin.
Nhãn Hoa Kỳ ghi chống chỉ định chảy máu sinh dục bất thường chưa được chẩn đoán và có cảnh báo riêng đối với tiền sử ung thư vú. Cần đối chiếu tờ hướng dẫn được phê duyệt tại nơi sử dụng thuốc.
Với prasterone đặt âm đạo, tác dụng không mong muốn được báo cáo gồm:
- Tăng tiết dịch âm đạo hoặc dịch tại vị trí dùng.
- Kết quả phết tế bào cổ tử cung bất thường, chủ yếu ASC-US hoặc tổn thương nội biểu mô vảy mức độ thấp.
- Ít gặp hơn: polyp cổ tử cung hoặc tử cung, khối lành tính ở vú và dao động cân nặng.
Trong thử nghiệm 12 tuần của nhãn Hoa Kỳ, dịch âm đạo được ghi nhận ở khoảng 5,71% nhóm prasterone và 3,66% nhóm giả dược. Tỷ lệ trong nghiên cứu không nhất thiết phản ánh chính xác tần suất ngoài thực hành.
Cần ngừng thuốc và liên hệ cơ sở y tế khi xuất hiện tình trạng chống chỉ định hoặc các dấu hiệu như:
- Chảy máu âm đạo bất thường.
- Vàng da hoặc chức năng gan xấu đi.
- Tăng huyết áp đáng kể.
- Đau đầu kiểu migraine mới xuất hiện.
- Sưng đau một chân, đau ngực đột ngột hoặc khó thở, có thể gợi ý huyết khối.
- Có thai trong quá trình dùng thuốc.
Mối liên hệ nhân quả giữa prasterone đặt âm đạo và tất cả các biến cố nghiêm trọng trên chưa được khẳng định; đây là những tình huống được SmPC yêu cầu theo dõi hoặc ngừng điều trị vì lý do an toàn.
Cần đánh giá đặc biệt ở người có:
- U xơ tử cung hoặc lạc nội mạc tử cung.
- Yếu tố nguy cơ ung thư phụ thuộc estrogen.
- Tiền sử tăng sản nội mạc tử cung.
- Tăng huyết áp, bệnh tim mạch hoặc nguy cơ huyết khối.
- Bệnh gan, đái tháo đường, sỏi mật hoặc tăng triglyceride.
- Migraine, động kinh, hen, lupus ban đỏ hệ thống.
- Nhiễm trùng âm đạo chưa điều trị.
- Kết quả phết tế bào cổ tử cung bất thường.
Estrogen là một chất chuyển hóa của prasterone. Độ an toàn nội mạc tử cung của việc dùng prasterone tại chỗ lặp lại hoặc kéo dài trên một năm chưa được xác lập đầy đủ.
Đối với DHEA đường uống hoặc sản phẩm bổ sung, không nên suy rộng dữ liệu an toàn của viên đặt âm đạo. Độ an toàn dài hạn của sản phẩm bổ sung DHEA vẫn chưa rõ và hướng dẫn chuyên môn không khuyến cáo sử dụng thường quy.
Dữ liệu về biểu hiện lâm sàng và xử trí quá liều prasterone còn hạn chế. SmPC EMA nêu biện pháp rửa âm đạo khi quá liều.
Người dùng không nên tự thực hiện thủ thuật xử trí tại nhà. Khi dùng quá liều, nuốt nhầm hoặc xuất hiện triệu chứng bất thường, cần liên hệ bác sĩ, cơ sở cấp cứu hoặc trung tâm chống độc để được hướng dẫn theo tình trạng cụ thể.
Thông tin về điều trị hỗ trợ và thuốc giải độc đặc hiệu: .
Điều kiện bảo quản phụ thuộc nhãn sản phẩm:
- SmPC EMA: bảo quản dưới 30°C, không để đông lạnh.
- Nhãn Hoa Kỳ: bảo quản trong khoảng 5–30°C; có thể để ở nhiệt độ phòng hoặc trong tủ lạnh phù hợp.
Luôn ưu tiên điều kiện ghi trên bao bì đang sử dụng và để thuốc xa tầm nhìn, tầm với của trẻ em.
Đối tượng đặc biệt
Prasterone đặt âm đạo không có chỉ định phù hợp ở trẻ em đối với teo âm hộ và âm đạo do mãn kinh. Nhãn Hoa Kỳ cho biết độ an toàn và hiệu quả ở bệnh nhi chưa được xác lập.
SmPC EMA không yêu cầu hiệu chỉnh liều chỉ dựa trên tuổi ở phụ nữ cao tuổi. Tuy nhiên, nguy cơ nền về bệnh tim mạch, huyết khối, ung thư và bệnh kèm cần được đánh giá riêng trước và trong quá trình điều trị.
Prasterone đặt âm đạo không được chỉ định cho phụ nữ có thai hoặc phụ nữ trong độ tuổi sinh sản. Nếu phát hiện có thai trong quá trình điều trị, SmPC EMA yêu cầu ngừng thuốc và liên hệ bác sĩ.
Chưa có dữ liệu đầy đủ ở thai phụ và chưa có nghiên cứu độc tính sinh sản phù hợp trên động vật đối với sản phẩm này.
Prasterone đặt âm đạo không được chỉ định trong thời kỳ cho con bú. Chưa có thông tin đầy đủ về sự hiện diện của prasterone trong sữa mẹ, ảnh hưởng đối với trẻ bú mẹ hoặc khả năng tạo sữa.
Ảnh hưởng của suy gan đối với dược động học prasterone chưa được nghiên cứu trong nhãn Hoa Kỳ. SmPC EMA không yêu cầu hiệu chỉnh liều cho dạng đặt âm đạo do tác động chủ yếu tại chỗ, nhưng chống chỉ định khi có bệnh gan cấp hoặc tiền sử bệnh gan mà xét nghiệm chức năng gan chưa trở lại bình thường.
Việc sử dụng phải do bác sĩ đánh giá.
Ảnh hưởng của suy thận đối với dược động học prasterone chưa được nghiên cứu trong nhãn Hoa Kỳ. SmPC EMA không yêu cầu hiệu chỉnh liều cho dạng đặt âm đạo do tác động chủ yếu tại chỗ, nhưng người có bệnh tim hoặc suy thận cần được theo dõi thận trọng vì các chất chuyển hóa estrogen có thể liên quan đến giữ nước.
Việc sử dụng phải do bác sĩ đánh giá.
SmPC EMA ghi nhận prasterone đặt âm đạo không ảnh hưởng đến khả năng lái xe và vận hành máy móc.
Nếu xuất hiện đau đầu, chóng mặt hoặc triệu chứng bất thường, người dùng nên tạm ngừng các hoạt động đòi hỏi sự tỉnh táo và hỏi ý kiến chuyên gia y tế.
Tương tác thuốc của Dehydroepiandrosterone
Việc phối hợp prasterone đặt âm đạo với các liệu pháp sau chưa được nghiên cứu đầy đủ và không được EMA khuyến cáo:
- Liệu pháp hormone toàn thân chỉ chứa estrogen.
- Liệu pháp estrogen–progestogen.
- Điều trị androgen.
- Estrogen dùng đường âm đạo.
Chế phẩm cũng có thể ảnh hưởng độ bền của bao cao su, màng ngăn âm đạo hoặc mũ cổ tử cung làm bằng latex. Các tương tác thuốc chuyển hóa đặc hiệu khác: .
Thắc mắc về hoạt chất Dehydroepiandrosterone
Có. Prasterone là tên hoạt chất/INN được dùng trong hồ sơ thuốc, còn dehydroepiandrosterone hoặc DHEA là tên quen thuộc của cùng tiền chất steroid. Tuy nhiên, cần phân biệt hoạt chất với từng sản phẩm, đường dùng và chỉ định cụ thể.
Chưa có căn cứ để coi DHEA là thuốc chống lão hóa. Các nghiên cứu DHEA toàn thân chưa chứng minh lợi ích nhất quán về chất lượng cuộc sống, sức mạnh cơ, nhận thức hoặc các kết quả lão hóa quan trọng. Endocrine Society không khuyến cáo sử dụng DHEA thường quy do dữ liệu hiệu quả và an toàn còn hạn chế.
Tại Hoa Kỳ, prasterone đặt âm đạo được phê duyệt cho đau khi giao hợp mức độ vừa đến nặng do teo âm hộ và âm đạo liên quan mãn kinh. Tại EU, thuốc được phê duyệt cho teo âm hộ và âm đạo có triệu chứng vừa đến nặng ở phụ nữ sau mãn kinh. Chỉ định có thể khác theo quốc gia.
Không nên. Prasterone đặt âm đạo là thuốc kê đơn tại Hoa Kỳ và EU. DHEA có thể làm thay đổi mức androgen và estrogen, đồng thời không phù hợp với một số người có tiền sử ung thư phụ thuộc hormone, chảy máu bất thường, huyết khối hoặc bệnh gan. Người dùng cần được bác sĩ đánh giá trước khi sử dụng.
Không. Chỉ định được phê duyệt của prasterone đặt âm đạo tập trung vào teo âm hộ–âm đạo và đau khi giao hợp liên quan mãn kinh. Thuốc không được mặc định là liệu pháp cho bốc hỏa, mất ngủ, suy giảm trí nhớ hoặc mọi triệu chứng toàn thân của mãn kinh.

