Butenafine là hoạt chất kháng nấm tổng hợp thuộc nhóm benzylamine, chủ yếu được bào chế dưới dạng kem bôi ngoài da 1%. Hoạt chất này ức chế quá trình epoxid hóa squalene, làm gián đoạn tổng hợp ergosterol — thành phần quan trọng của màng tế bào nấm. Tùy nhãn thuốc và quốc gia, butenafine được dùng cho một số nhiễm nấm da nông như nấm kẽ chân, nấm thân, nấm bẹn và lang ben. Thuốc chỉ dùng ngoài da; không dùng ở mắt, miệng, âm đạo, da đầu hoặc móng nếu nhãn sản phẩm không cho phép. Phản ứng thường gặp chủ yếu tại chỗ như ngứa, rát, kích ứng hoặc viêm da tiếp xúc. Liều và thời gian dùng thay đổi theo bệnh và chế phẩm, vì vậy người bệnh không nên tự chẩn đoán hoặc tự kéo dài điều trị. Thông tin dưới đây mang tính tham khảo, không thay thế tư vấn của bác sĩ hoặc dược sĩ.
Nội dung chính
- Butenafine là gì?: Thuốc kháng nấm tổng hợp thuộc nhóm benzylamine, thường dùng ngoài da dưới dạng muối butenafine hydrochloride.
- Dạng phổ biến: Kem bôi da 1%, tương đương 10 mg butenafine hydrochloride trong mỗi gam kem.
- Cơ chế: Ức chế epoxid hóa squalene, làm giảm tổng hợp ergosterol của màng tế bào nấm.
- Chỉ định: Phụ thuộc nhãn chế phẩm; thường gồm nấm kẽ chân, nấm da thân, nấm bẹn và một số chế phẩm có chỉ định lang ben.
- Tác dụng phụ: Ngứa, rát, châm chích, kích ứng hoặc viêm da tiếp xúc tại vùng bôi.
- Lưu ý chính: Chỉ dùng ngoài da; tránh mắt, miệng, niêm mạc, âm đạo, móng và da đầu trừ khi có chỉ định phù hợp.
- Phân loại bán thuốc: Khác nhau theo quốc gia và chế phẩm. Butefin 1% tại Việt Nam có nhãn thuốc kê đơn; một số chế phẩm butenafine 1% tại Hoa Kỳ là thuốc không kê đơn.
Hoạt chất Butenafine là gì?
Butenafine là hoạt chất kháng nấm bôi ngoài da. Thuốc tác động vào quá trình tạo sterol của nấm, qua đó cản trở cấu trúc và chức năng bình thường của màng tế bào nấm.
Butenafine
INN Butenafine. Dạng muối thường được sử dụng trong thuốc bôi là butenafine hydrochloride.
Danh pháp · định danh phân tử · tính chất vật lý · tính chất lý–hóa · độ ổn định · tiêu chuẩn dược điển
Danh pháp
Hệ thống tên gọi chuẩn của dược chất
| Tên hoạt chất | Butenafine |
|---|---|
| Tên tiếng Anh / tên chung quốc tế (INN) | Butenafine. Dạng muối thường được sử dụng trong thuốc bôi là butenafine hydrochloride. |
| Tên IUPAC | 1-(4-tert-butylphenyl)-N-methyl-N-(naphthalen-1-ylmethyl)methanamine |
| Tên hóa học khác | N-(p-tert-Butylbenzyl)-N-methyl-1-naphthalenemethylamine | 1-Naphthalenemethanamine, N-[[4-(1,1-dimethylethyl)phenyl]methyl]-N-methyl- |
| Tên khác / tên đồng nghĩa | Butenafine HCl; butenafine hydrochloride; butenafin hydrochlorid là cách ghi trên một số nhãn tiếng Việt. |
| Tên viết tắt | BTF |
| Tên Latinh / tên dược điển | Butenafinum |
Định danh & cấu trúc phân tử
Mã định danh và biểu diễn cấu trúc phân tử
| Số đăng ký CAS | 101828-21-1 |
|---|---|
| UNII | 91Y494NL0X |
| PubChem CID | 2484 |
| RxNorm CUI | 47461 |
| Công thức phân tử | C23H27N |
Dược động học của Butenafine
Butenafine được hấp thu qua da với nồng độ toàn thân thấp sau khi bôi. Các số liệu dược động học chi tiết hiện có chủ yếu đến từ nhãn FDA của Mentax 1%, trong đó nồng độ huyết tương tăng theo lượng thuốc và diện tích da được bôi. Không nên dùng các thông số này để tự tính liều hoặc suy rộng cho mọi chế phẩm.
Giai đoạn I: Hấp thu
Butenafine có thể được hấp thu qua da. Trong nghiên cứu ghi trên nhãn Mentax, sau khi bôi 6 g hoặc 20 g kem mỗi ngày trên diện tích da lớn trong 14 ngày, nồng độ đỉnh trung bình trong huyết tương lần lượt khoảng 1,4 ng/mL và 5,0 ng/mL. Các mức phơi nhiễm này được ghi nhận trong điều kiện nghiên cứu, không phải liều dùng thông thường cho mọi người bệnh.
| F · Sinh khả dụng | . Nhãn FDA cho biết tổng lượng hoặc tỷ lệ butenafine được hấp thu qua da vào tuần hoàn toàn thân chưa được định lượng đầy đủ. |
|---|
Giai đoạn II: Phân bố
.
Giai đoạn III: Chuyển hóa
Nhãn FDA ghi nhận chất chuyển hóa chính tìm thấy trong nước tiểu được hình thành qua quá trình hydroxyl hóa tại chuỗi bên tert-butyl tận cùng. Thông tin đầy đủ về enzym chuyển hóa ở người .
Giai đoạn IV: Thải trừ
Các chất chuyển hóa được ghi nhận trong nước tiểu. Tỷ lệ thuốc hoặc chất chuyển hóa thải trừ qua từng đường chưa được xác định đầy đủ trong nguồn nhãn đã đối chiếu.
| t½ · Thời gian bán thải | Trong nghiên cứu bôi lượng lớn kem Mentax 1% trên diện tích da rộng, nồng độ huyết tương giảm theo hai pha với thời gian bán thải ước tính khoảng 35 giờ và trên 150 giờ. Đây là thông số nghiên cứu sau bôi ngoài da, không phải căn cứ để tự thay đổi tần suất sử dụng. |
|---|---|
| CL · Độ thanh thải toàn phần | . |
Yếu tố ảnh hưởng đến dược động học
Lượng kem sử dụng và tổng diện tích da bôi có thể ảnh hưởng đến mức phơi nhiễm toàn thân. Không nên bôi trên diện tích rộng, da tổn thương, dùng băng kín hoặc kéo dài hơn hướng dẫn nếu chưa được bác sĩ đánh giá.
Thông số dược động học cần được đọc cùng đường dùng, liều, dạng bào chế, quần thể và nguồn dữ liệu. Hàng chưa có dữ liệu sẽ tự động được ẩn.
Dược lý và cơ chế của Butenafine
Butenafine thuộc nhóm benzylamine tổng hợp. Nhóm này có liên quan về cấu trúc và cơ chế với các thuốc kháng nấm allylamine nhưng được phân loại riêng trong hệ thống ATC là D01AE23.
Phần III: Cơ chế tác dụng
Butenafine ức chế quá trình epoxid hóa squalene, một bước sớm trong con đường sinh tổng hợp ergosterol. Sự thiếu hụt ergosterol làm ảnh hưởng đến màng tế bào nấm và hạn chế sự phát triển của nấm. Tùy nồng độ và chủng nấm trong thử nghiệm in vitro, hoạt chất có thể biểu hiện tác dụng diệt nấm hoặc kìm nấm; ý nghĩa lâm sàng của sự phân biệt này không phải lúc nào cũng rõ.
Phần IV: Dược lực học và đáp ứng
Butenafine đã cho thấy hoạt tính đối với các chủng liên quan đến chỉ định trên nhãn như Epidermophyton floccosum, Malassezia furfur, Trichophyton mentagrophytes, T. rubrum và T. tonsurans. Hoạt tính trong phòng thí nghiệm không đồng nghĩa với chỉ định điều trị cho mọi nhiễm nấm.
Ki, Kd, IC50, EC50 và ED50 chỉ có ý nghĩa khi đi kèm đúng đích, loài, assay, đơn vị và nguồn. Field chưa có dữ liệu sẽ tự động được ẩn.
Chỉ định của Butenafine
Chỉ định phải được xác định theo tờ hướng dẫn của từng chế phẩm. Những chỉ định được ghi nhận trong các nhãn đã đối chiếu gồm:
- Nấm kẽ chân — interdigital tinea pedis.
- Nấm da thân hoặc hắc lào — tinea corporis.
- Nấm bẹn — tinea cruris.
- Lang ben — tinea hoặc pityriasis versicolor, đối với một số chế phẩm được phê duyệt cho chỉ định này.
Butefin 1% Cream tại Việt Nam được đăng ký cho lang ben, nấm bàn chân, nấm da thân và nấm bẹn. Nhãn OTC Hoa Kỳ hiện hành tập trung vào nấm kẽ chân, nấm bẹn và nấm da thân.
Butenafine đã được nghiên cứu trong một số phác đồ điều trị nấm móng và được báo cáo trong các ca bệnh tinea nigra. Tuy nhiên, bằng chứng về nấm móng còn hạn chế, một số nghiên cứu dùng công thức phối hợp hoặc nồng độ khác 1%, và các ứng dụng này không nằm trong các chỉ định thông thường của nhãn OTC đã đối chiếu. Không nên tự dùng butenafine trên móng hoặc cho tinea nigra khi chưa được bác sĩ chẩn đoán. (PubMed)
Liều dùng và cách sử dụng
Liều dưới đây chỉ là ví dụ từ nhãn kem butenafine hydrochloride 1%, không phải chỉ định cá nhân:
- Nấm kẽ chân: một số nhãn hướng dẫn bôi 2 lần/ngày trong 1 tuần hoặc 1 lần/ngày trong 4 tuần.
- Nấm da thân và nấm bẹn: một số nhãn hướng dẫn bôi 1 lần/ngày trong 2 tuần.
- Lang ben: nhãn Butefin 1% tại Việt Nam hướng dẫn 2 lần/ngày trong 7 ngày hoặc 1 lần/ngày trong 4 tuần.
Phác đồ có thể khác giữa sản phẩm và chẩn đoán. Không tự tăng lượng bôi, tăng số lần hoặc kéo dài liệu trình. (DailyMed)
Rửa sạch và làm khô hoàn toàn vùng da trước khi bôi. Thoa lượng kem vừa đủ thành lớp mỏng lên vùng da bị ảnh hưởng và vùng da xung quanh theo hướng dẫn của sản phẩm. Rửa tay sau khi dùng, trừ khi bàn tay là vùng cần điều trị.
Không bôi vào mắt, miệng, mũi, niêm mạc hoặc âm đạo. Không dùng trên móng, da đầu, vết thương hở hoặc dưới băng kín nếu chưa được bác sĩ hướng dẫn. Với nấm chân, nên giữ chân khô, thay tất hằng ngày và dùng giày thông thoáng. (DailyMed)
Theo dõi tình trạng đỏ, bong vảy, ngứa, lan rộng tổn thương và phản ứng tại vùng bôi. Cần được bác sĩ hoặc dược sĩ đánh giá lại nếu:
- Bệnh nặng hơn hoặc xuất hiện tổn thương mới.
- Kích ứng rõ, phồng rộp, sưng hoặc rỉ dịch.
- Không cải thiện sau khi đã dùng đủ liệu trình trên nhãn.
- Nhiễm nấm tái phát nhiều lần, lan rộng hoặc xảy ra ở người suy giảm miễn dịch.
Việc không đáp ứng có thể liên quan đến chẩn đoán chưa chính xác, bệnh khác có biểu hiện tương tự hoặc cần phương pháp điều trị khác.
Cảnh báo và lưu ý về Butenafine
Không dùng cho người đã biết hoặc nghi ngờ quá mẫn với butenafine hydrochloride hoặc bất kỳ tá dược nào của chế phẩm.
Các tác dụng không mong muốn được ghi nhận chủ yếu tại vị trí bôi:
- Ngứa.
- Nóng rát hoặc châm chích.
- Kích ứng, đỏ da.
- Viêm da tiếp xúc.
Trong thử nghiệm của một chế phẩm Mentax dùng cho lang ben, khoảng 1,8% người dùng gặp phản ứng tại vị trí bôi; tỷ lệ này không nhất thiết áp dụng cho mọi sản phẩm hoặc mọi chỉ định.
Ngừng sử dụng và đến cơ sở y tế nếu xuất hiện dấu hiệu phản ứng quá mẫn nghiêm trọng như sưng mặt, môi hoặc họng, khó thở, thở khò khè; hoặc nếu vùng bôi bị phồng rộp, sưng nhiều, đau, rỉ dịch hay kích ứng tiến triển.
- Chỉ dùng ngoài da.
- Tránh tiếp xúc với mắt; nếu dính vào mắt, rửa kỹ bằng nước.
- Không dùng đường uống, trong âm đạo hoặc trên niêm mạc.
- Không dùng trên móng hoặc da đầu khi nhãn không cho phép.
- Thận trọng ở người từng dị ứng với thuốc kháng nấm allylamine vì có khả năng phản ứng chéo.
- Không tự điều trị kéo dài khi chưa xác định đúng nguyên nhân tổn thương da.
- Chưa có dữ liệu đầy đủ ở người suy giảm miễn dịch trong các nghiên cứu nhãn Mentax. (DailyMed)
Chưa có báo cáo rõ ràng về quá liều butenafine ở người qua đường bôi trong các nhãn đã đối chiếu. Nếu bôi quá nhiều, cần loại bỏ phần kem dư và theo dõi kích ứng. Nếu nuốt phải, cần liên hệ ngay cơ sở y tế hoặc trung tâm chống độc; không tự gây nôn.
Bảo quản theo nhãn của từng sản phẩm:
- Một số nhãn DailyMed hướng dẫn bảo quản ở 20–25°C.
- Nhãn Butefin 1% tại Việt Nam hướng dẫn giữ trong bao bì kín, nơi khô ráo, thoáng mát, tránh ánh sáng và dưới 30°C; tờ hướng dẫn ghi sử dụng trong vòng 3 tháng sau khi mở nắp.
Để xa tầm tay trẻ em và không dùng thuốc quá hạn hoặc khi bao bì, niêm phong bị hỏng. (DailyMed)
Đối tượng đặc biệt
Các nhãn OTC Hoa Kỳ cho phép sử dụng theo hướng dẫn ở người từ 12 tuổi trở lên và yêu cầu hỏi bác sĩ đối với trẻ dưới 12 tuổi. Nhãn Mentax cho biết an toàn và hiệu quả ở trẻ dưới 12 tuổi chưa được nghiên cứu đầy đủ. Không tự dùng cho trẻ nhỏ. (DailyMed)
.
Chưa có nghiên cứu đầy đủ, có đối chứng tốt về butenafine bôi ngoài da ở phụ nữ mang thai. Chỉ cân nhắc sử dụng khi thật sự cần thiết và có đánh giá của bác sĩ; không tự bôi trên diện tích rộng hoặc kéo dài.
Chưa rõ butenafine có bài tiết vào sữa mẹ hay không. Nhãn Butefin tại Việt Nam khuyến cáo không dùng trong thời gian cho con bú do thiếu dữ liệu. Cần hỏi ý kiến bác sĩ; không bôi lên vú hoặc vùng da trẻ có thể tiếp xúc trực tiếp.
.
.
Nhãn Butefin 1% tại Việt Nam ghi nhận thuốc không ảnh hưởng đến khả năng lái xe và vận hành máy móc. Tuy nhiên, nếu xuất hiện phản ứng bất thường, người dùng nên ngừng hoạt động cần sự tập trung và xin tư vấn y tế.
Tương tác thuốc của Butenafine
Tương tác giữa butenafine bôi ngoài da và các thuốc khác chưa được đánh giá có hệ thống. Không nên tự bôi chồng nhiều thuốc, mỹ phẩm điều trị, corticosteroid hoặc thuốc kháng nấm khác lên cùng một vùng da. Hãy thông báo cho bác sĩ hoặc dược sĩ về các sản phẩm đang dùng tại chỗ.
Thắc mắc về hoạt chất Butenafine
Butenafine là thuốc kháng nấm tổng hợp thuộc nhóm benzylamine, thường được bào chế dưới dạng kem butenafine hydrochloride 1% dùng ngoài da. Thuốc không phải corticosteroid và không phải kháng sinh điều trị vi khuẩn.
Một số chế phẩm butenafine 1% được phê duyệt cho nấm kẽ chân, nấm da thân — thường gọi là hắc lào — và nấm bẹn. Tuy nhiên, cần xác định đúng bệnh vì eczema, viêm da tiếp xúc và nhiều bệnh da khác có thể giống nhiễm nấm. (DailyMed)
Không nên. Nhãn OTC hiện hành cảnh báo không dùng trên móng, da đầu, trong hoặc gần miệng và mắt, hay điều trị nhiễm nấm âm đạo. Nấm móng, nấm da đầu và triệu chứng vùng sinh dục cần được bác sĩ đánh giá vì thường cần phương pháp điều trị khác. (DailyMed)
Thời gian phụ thuộc loại nhiễm nấm và nhãn chế phẩm. Ví dụ, một số nhãn hướng dẫn nấm kẽ chân dùng 2 lần/ngày trong 1 tuần hoặc 1 lần/ngày trong 4 tuần; nấm thân và nấm bẹn dùng 1 lần/ngày trong 2 tuần. Không tự kéo dài điều trị khi không cải thiện. (DailyMed)
Phụ nữ mang thai chỉ nên sử dụng khi bác sĩ đánh giá là thật sự cần thiết. Với trẻ em, nhãn OTC hướng dẫn hỏi bác sĩ nếu trẻ dưới 12 tuổi vì dữ liệu an toàn và hiệu quả còn hạn chế.

