Aripiprazole là hoạt chất thuộc nhóm thuốc chống loạn thần không điển hình, thường được dùng trong điều trị một số rối loạn tâm thần như tâm thần phân liệt và rối loạn lưỡng cực, tùy chỉ định được phê duyệt tại từng quốc gia và từng sản phẩm. Hoạt chất này tác động lên hệ dopamine và serotonin trong não, nhưng cơ chế chính xác trong từng bệnh cảnh chưa được hiểu hoàn toàn. Aripiprazole là thuốc kê đơn; người bệnh không nên tự ý dùng, tăng/giảm liều hoặc ngừng thuốc nếu chưa có hướng dẫn của bác sĩ. Nội dung dưới đây cung cấp thông tin y khoa trung lập về cơ chế, dược động học, chỉ định, tác dụng phụ, tương tác và lưu ý an toàn, dựa trên nhãn thuốc/SmPC và nguồn y khoa chính thống như FDA/DailyMed, EMA và hệ thống ATC/DDD. ([FDA Access Data][1])
Nội dung chính
- Hoạt chất: Aripiprazole
- Nhóm: Thuốc chống loạn thần không điển hình; nhóm ATC N05AX12
- Cơ chế chính: Chủ vận một phần dopamine D2 và serotonin 5-HT1A; đối kháng serotonin 5-HT2A
- Dạng dùng: Viên uống, dung dịch uống, một số dạng tiêm bắp/tiêm tác dụng kéo dài tùy sản phẩm
- Phân loại: Thuốc kê đơn
- Chỉ định: Khác nhau theo quốc gia/sản phẩm; gồm tâm thần phân liệt, cơn hưng cảm/hỗn hợp trong rối loạn lưỡng cực I; tại Hoa Kỳ còn có điều trị hỗ trợ MDD, kích thích liên quan rối loạn tự kỷ và Tourette’s disorder
- Lưu ý chính: Không dùng cho loạn thần liên quan sa sút trí tuệ ở người cao tuổi; theo dõi hội chứng ác tính do thuốc an thần kinh, rối loạn vận động muộn, thay đổi chuyển hóa, hạ huyết áp tư thế, buồn ngủ và hành vi xung động
- Tương tác nổi bật: Thuốc ức chế mạnh CYP2D6/CYP3A4 có thể làm tăng phơi nhiễm; thuốc cảm ứng mạnh CYP3A4 có thể làm giảm phơi nhiễm
- Tự ý dùng thuốc: Không khuyến khích; cần bác sĩ/dược sĩ đánh giá
Hoạt chất Aripiprazole là gì?
Aripiprazole là hoạt chất chống loạn thần không điển hình dùng trong một số rối loạn tâm thần. Đây là thuốc kê đơn; việc dùng thuốc cần dựa trên chẩn đoán, chỉ định, nguy cơ và theo dõi của bác sĩ. EMA mô tả aripiprazole là hoạt chất trong Abilify, thuốc chống loạn thần dùng cho tâm thần phân liệt và rối loạn lưỡng cực I trong các chỉ định được phê duyệt tại EU. ([European Medicines Agency (EMA)][2])
Aripiprazole
INN Aripiprazole; INN/common name: aripiprazole. EMA ghi nhận hoạt chất và INN của Abilify là aripiprazole. ([European Medicines Agency (EMA)][2])
Danh pháp · định danh phân tử · tính chất vật lý · tính chất lý–hóa · độ ổn định · tiêu chuẩn dược điển
Danh pháp
Hệ thống tên gọi chuẩn của dược chất
| Tên hoạt chất | Aripiprazole |
|---|---|
| Tên tiếng Anh / tên chung quốc tế (INN) | Aripiprazole; INN/common name: aripiprazole. EMA ghi nhận hoạt chất và INN của Abilify là aripiprazole. ([European Medicines Agency (EMA)][2]) |
| Tên IUPAC | 7-[4-[4-(2,3-dichlorophenyl)piperazin-1-yl]butoxy]-3,4-dihydro-1H-quinolin-2-one |
| Tên hóa học khác | 7-(4-(4-(2,3-dichlorophenyl)-1-piperazinyl)butyloxy)-3,4-dihydro-2(1H)-quinolinone |
| Tên khác / tên đồng nghĩa | . |
| Tên Latinh / tên dược điển | Aripiprazolum |
| Tên USAN | aripiprazole |
Định danh & cấu trúc phân tử
Mã định danh và biểu diễn cấu trúc phân tử
| Số đăng ký CAS | 129722-12-9 |
|---|---|
| UNII | 82VFR53I78 |
| PubChem CID | 60795 |
| RxNorm CUI | 89013 |
| Công thức phân tử | C23H27Cl2N3O2 |
Dược động học của Aripiprazole
Sau dùng đường uống, aripiprazole được hấp thu tốt, đạt nồng độ đỉnh sau khoảng 3–5 giờ với viên nén; sinh khả dụng tuyệt đối của viên nén là 87%. Thuốc chuyển hóa chủ yếu tại gan qua CYP2D6 và CYP3A4, có chất chuyển hóa có hoạt tính là dehydro-aripiprazole. Nồng độ ổn định đạt trong khoảng 14 ngày đối với cả aripiprazole và dehydro-aripiprazole. ([DailyMed][3])
Giai đoạn I: Hấp thu
Aripiprazole hấp thu tốt sau khi uống viên nén, đạt nồng độ đỉnh trong huyết tương sau khoảng 3–5 giờ. Có thể dùng cùng hoặc không cùng thức ăn; bữa ăn nhiều chất béo không làm thay đổi đáng kể Cmax hoặc AUC nhưng có thể làm chậm thời gian đạt nồng độ đỉnh. ([DailyMed][3])
| F · Sinh khả dụng | Sinh khả dụng tuyệt đối của dạng viên nén đường uống khoảng 87%. ([DailyMed][3]) |
|---|
Giai đoạn II: Phân bố
Thể tích phân bố ở trạng thái ổn định sau tiêm tĩnh mạch được ghi nhận là 404 L hoặc 4,9 L/kg, cho thấy phân bố ngoài mạch rộng. Ở nồng độ điều trị, aripiprazole và chất chuyển hóa chính gắn protein huyết thanh trên 99%, chủ yếu với albumin. ([DailyMed][3])
Giai đoạn III: Chuyển hóa
Aripiprazole chuyển hóa chủ yếu qua khử hydro, hydroxyl hóa và N-dealkyl hóa. CYP3A4 và CYP2D6 tham gia vào khử hydro/hydroxyl hóa; CYP3A4 tham gia N-dealkyl hóa. Dehydro-aripiprazole là chất chuyển hóa có hoạt tính và chiếm khoảng 40% AUC của aripiprazole trong huyết tương ở trạng thái ổn định. ([DailyMed][3])
Giai đoạn IV: Thải trừ
Sau một liều uống aripiprazole đánh dấu phóng xạ, khoảng 25% hoạt tính phóng xạ được thu hồi trong nước tiểu và 55% trong phân. Dưới 1% aripiprazole không đổi được thải qua nước tiểu và khoảng 18% liều uống được thu hồi dưới dạng không đổi trong phân. ([DailyMed][3])
| t½ · Thời gian bán thải | Thời gian bán thải trung bình khoảng 75 giờ với aripiprazole và 94 giờ với dehydro-aripiprazole. Ở người chuyển hóa kém CYP2D6, thời gian bán thải trung bình của aripiprazole khoảng 146 giờ. ([DailyMed][3]) |
|---|---|
| CL · Độ thanh thải toàn phần | . |
Yếu tố ảnh hưởng đến dược động học
Các yếu tố quan trọng gồm kiểu gen/chuyển hóa CYP2D6, thuốc ức chế mạnh CYP2D6 hoặc CYP3A4, thuốc cảm ứng mạnh CYP3A4 và một số phối hợp thuốc. Nhãn DailyMed khuyến cáo điều chỉnh liều ở người chuyển hóa kém CYP2D6 và khi dùng cùng thuốc ức chế/cảm ứng CYP; suy gan từ nhẹ đến nặng và suy thận từ nhẹ đến nặng không yêu cầu điều chỉnh liều trên cơ sở chức năng gan/thận theo nhãn Hoa Kỳ. ([DailyMed][3])
Thông số dược động học cần được đọc cùng đường dùng, liều, dạng bào chế, quần thể và nguồn dữ liệu. Hàng chưa có dữ liệu sẽ tự động được ẩn.
Dược lý và cơ chế của Aripiprazole
Aripiprazole thuộc nhóm thuốc chống loạn thần không điển hình/“other antipsychotics”, mã ATC N05AX12. Về tác dụng trên receptor, thuốc có ái lực cao với dopamine D2, dopamine D3, serotonin 5-HT1A và 5-HT2A; đồng thời có ái lực trung bình với một số receptor khác như 5-HT2C, 5-HT7, alpha-1 adrenergic và histamine H1. ([FHI][4])
Phần III: Cơ chế tác dụng
Cơ chế chính xác của aripiprazole trong tâm thần phân liệt chưa được biết đầy đủ. Nhãn DailyMed cho biết hiệu quả có thể liên quan đến phối hợp hoạt tính chủ vận một phần trên receptor dopamine D2 và serotonin 5-HT1A, cùng đối kháng trên receptor serotonin 5-HT2A. ([DailyMed][3])
Phần IV: Dược lực học và đáp ứng
Aripiprazole hoạt động như chủ vận một phần tại D2 và 5-HT1A, đối kháng tại 5-HT2A; không có ái lực đáng kể với receptor muscarinic cholinergic trong dữ liệu nhãn. Các tác động trên receptor khác có thể góp phần vào một số tác dụng lâm sàng hoặc tác dụng không mong muốn, ví dụ hạ huyết áp tư thế có thể liên quan đến đối kháng alpha-1 adrenergic. ([DailyMed][3])
Ki, Kd, IC50, EC50 và ED50 chỉ có ý nghĩa khi đi kèm đúng đích, loài, assay, đơn vị và nguồn. Field chưa có dữ liệu sẽ tự động được ẩn.
Chỉ định của Aripiprazole
Chỉ định được phê duyệt khác nhau theo quốc gia, biệt dược, dạng bào chế và tờ hướng dẫn sử dụng. Tại EU, Abilify được chỉ định điều trị tâm thần phân liệt ở người lớn và thanh thiếu niên từ 15 tuổi; điều trị cơn hưng cảm mức độ vừa đến nặng trong rối loạn lưỡng cực I và dự phòng cơn hưng cảm mới ở người lớn đã đáp ứng với aripiprazole; điều trị tối đa 12 tuần cơn hưng cảm mức độ vừa đến nặng trong rối loạn lưỡng cực I ở thanh thiếu niên từ 13 tuổi. ([European Medicines Agency (EMA)][2]) Tại Hoa Kỳ, nhãn ABILIFY ghi các chỉ định: tâm thần phân liệt; cơn hưng cảm/hỗn hợp liên quan rối loạn lưỡng cực I; điều trị hỗ trợ rối loạn trầm cảm nặng khi dùng cùng thuốc chống trầm cảm; kích thích liên quan rối loạn tự kỷ; và Tourette’s disorder. ([FDA Access Data][1]) Tại Việt Nam, chỉ định cụ thể cần theo số đăng ký và tờ hướng dẫn sử dụng của từng sản phẩm.
Một số nghiên cứu đánh giá aripiprazole như thuốc tăng cường trong rối loạn ám ảnh cưỡng chế kháng trị, nhưng bằng chứng còn có giới hạn, kết quả giữa các nghiên cứu không đồng nhất và đây không phải chỉ định tự động áp dụng cho mọi người bệnh. Ví dụ, một tổng quan/mạng lưới phân tích năm 2019 về tăng cường điều trị OCD kháng trị nêu aripiprazole là một lựa chọn tăng cường được nghiên cứu, nhưng kết luận thuốc “tốt nhất” chưa xác định do dị biệt nghiên cứu và số lượng nghiên cứu/bệnh nhân hạn chế. ([PubMed][5]) Mọi sử dụng ngoài chỉ định phải do bác sĩ chuyên khoa cân nhắc lợi ích–nguy cơ; người bệnh không tự ý dùng.
Liều dùng và cách sử dụng
Liều dưới đây chỉ là thông tin tham khảo từ nhãn thuốc, không phải khuyến nghị cá nhân. Bác sĩ sẽ quyết định liều theo chẩn đoán, tuổi, đáp ứng, dung nạp, thuốc dùng kèm, kiểu chuyển hóa CYP2D6 và bệnh kèm theo. Theo nhãn FDA của ABILIFY: liều người lớn trong tâm thần phân liệt thường khởi đầu/đích 10–15 mg/ngày, tối đa 30 mg/ngày; trong hưng cảm lưỡng cực ở người lớn, liều thường 15 mg/ngày, tối đa 30 mg/ngày; trong điều trị hỗ trợ rối loạn trầm cảm nặng ở người lớn, liều khởi đầu 2–5 mg/ngày, liều khuyến nghị 5–10 mg/ngày, tối đa 15 mg/ngày. Các chỉ định nhi khoa như tự kỷ/Tourette’s disorder có liều riêng theo cân nặng/tuổi và cần bác sĩ chuyên khoa quyết định. ([FDA Access Data][1]) Không tự ý tăng liều, giảm liều hoặc ngừng thuốc.
Với dạng uống, aripiprazole thường dùng ngày một lần và có thể dùng cùng hoặc không cùng thức ăn. Nhãn thuốc hướng dẫn uống đúng theo chỉ định của nhân viên y tế, không tự thay đổi liều hoặc tự ngừng thuốc; nếu quên liều, không uống gấp đôi liều cùng lúc. ([FDA Access Data][1])
Trong quá trình dùng, cần theo dõi đáp ứng triệu chứng, tác dụng phụ ngoại tháp/akathisia, buồn ngủ, hạ huyết áp tư thế, cân nặng, đường huyết, lipid máu, dấu hiệu rối loạn vận động muộn, hội chứng ác tính do thuốc an thần kinh, ý nghĩ/hành vi tự sát ở nhóm nguy cơ và các hành vi xung động như cờ bạc bệnh lý. Nhãn FDA/DailyMed liệt kê các cảnh báo về rối loạn chuyển hóa, hành vi cưỡng bức, hạ huyết áp tư thế, giảm bạch cầu, co giật và suy giảm nhận thức/vận động.
Cảnh báo và lưu ý về Aripiprazole
Chống chỉ định ở người có tiền sử quá mẫn với aripiprazole; phản ứng quá mẫn được ghi nhận từ ngứa/mày đay đến phản vệ. ([DailyMed][3])
Tác dụng không mong muốn thường gặp có thể gồm bồn chồn, khó ngủ, lo âu, rối loạn ngoại tháp, akathisia, run, chóng mặt, buồn ngủ, đau đầu, nhìn mờ, khó tiêu, nôn, buồn nôn, táo bón, tăng tiết nước bọt, mệt mỏi và thay đổi chuyển hóa như đái tháo đường/tăng đường huyết tùy quần thể nghiên cứu. EMA ghi nhận ở người lớn dùng đường uống các tác dụng phụ thường gặp này có thể xảy ra tới 10/100 người; ở thanh thiếu niên, buồn ngủ, rối loạn ngoại tháp, akathisia và mệt mỏi rất thường gặp. ([European Medicines Agency (EMA)][2])
Cần lưu ý các phản ứng nghiêm trọng như tăng nguy cơ tử vong ở người cao tuổi có loạn thần liên quan sa sút trí tuệ, biến cố mạch máu não ở người cao tuổi sa sút trí tuệ, hội chứng ác tính do thuốc an thần kinh, rối loạn vận động muộn, thay đổi chuyển hóa, hạ huyết áp tư thế, giảm bạch cầu/trung tính, co giật, khó nuốt, suy giảm nhận thức/vận động, phản ứng quá mẫn nặng và hành vi xung động/cưỡng bức. Nhãn FDA nêu aripiprazole không được phê duyệt để điều trị loạn thần liên quan sa sút trí tuệ. ([DailyMed][3])
Aripiprazole cần dùng thận trọng ở người có nguy cơ tự sát, tiền sử co giật, bệnh tim mạch/mạch máu não, hạ hoặc tăng huyết áp, đái tháo đường hoặc nguy cơ rối loạn chuyển hóa, giảm bạch cầu, khó nuốt, mất nước/quá nóng, người lái xe/vận hành máy móc và người có tiền sử hành vi xung động. Người cao tuổi có loạn thần liên quan sa sút trí tuệ không phải đối tượng được phê duyệt điều trị bằng aripiprazole theo nhãn FDA.
Quá liều có thể gây nôn, buồn ngủ, run và các biểu hiện nghiêm trọng như rối loạn ý thức, co giật, thay đổi huyết áp, rối loạn nhịp hoặc kéo dài QRS/QT trong một số báo cáo. Xử trí cần hỗ trợ y tế khẩn cấp, theo dõi sát, đảm bảo đường thở–oxy hóa–thông khí, điều trị triệu chứng và đo điện tâm đồ; than hoạt có thể hữu ích nếu dùng sớm theo quyết định y tế. Không tự xử trí quá liều tại nhà. ([DailyMed][3])
Theo tờ hướng dẫn sử dụng của từng sản phẩm. Với một nhãn viên nén aripiprazole trên DailyMed, thuốc được bảo quản ở 20–25°C, cho phép dao động 15–30°C, trong bao bì đóng kín. ([DailyMed][3])
Đối tượng đặc biệt
Chỉ sử dụng cho trẻ em/thanh thiếu niên trong đúng chỉ định, độ tuổi và dạng thuốc được phê duyệt, dưới giám sát bác sĩ chuyên khoa. Theo FDA label, chưa rõ độ an toàn/hiệu quả ở trẻ dưới 13 tuổi với tâm thần phân liệt, dưới 10 tuổi với rối loạn lưỡng cực I, dưới 6 tuổi với kích thích liên quan rối loạn tự kỷ và dưới 6 tuổi với Tourette’s disorder. ([FDA Access Data][1])
Không khuyến cáo dùng aripiprazole để điều trị loạn thần liên quan sa sút trí tuệ ở người cao tuổi vì nhóm thuốc chống loạn thần làm tăng nguy cơ tử vong trong quần thể này; nhãn FDA nêu aripiprazole không được phê duyệt cho chỉ định này. Với người cao tuổi khác, cần đánh giá bệnh kèm, nguy cơ té ngã, hạ huyết áp tư thế, buồn ngủ và tương tác thuốc. ([DailyMed][3])
Chỉ dùng khi bác sĩ đánh giá lợi ích tiềm năng vượt nguy cơ. Nhãn DailyMed nêu chưa có nghiên cứu đầy đủ, kiểm soát tốt ở phụ nữ mang thai; trẻ sơ sinh phơi nhiễm thuốc chống loạn thần, bao gồm aripiprazole, trong tam cá nguyệt thứ ba có nguy cơ triệu chứng ngoại tháp và/hoặc triệu chứng cai như kích động, tăng/giảm trương lực, run, buồn ngủ, suy hô hấp hoặc khó bú. ([DailyMed][3])
Aripiprazole có trong sữa mẹ. Cần trao đổi với bác sĩ để cân nhắc tiếp tục cho bú hay tiếp tục thuốc, dựa trên lợi ích điều trị cho mẹ và nguy cơ cho trẻ. ([DailyMed][3])
Theo nhãn DailyMed, không cần điều chỉnh liều aripiprazole dựa riêng trên chức năng gan ở bệnh nhân suy gan nhẹ đến nặng theo Child-Pugh 5–15. Tuy vậy, quyết định lâm sàng vẫn cần bác sĩ đánh giá vì người bệnh có thể có bệnh kèm và dùng nhiều thuốc. ([DailyMed][3])
Theo nhãn DailyMed, không cần điều chỉnh liều aripiprazole dựa riêng trên chức năng thận ở suy thận nhẹ đến nặng với mức lọc cầu thận 15–90 mL/phút. Cần thận trọng theo bệnh cảnh và thuốc dùng kèm. ([DailyMed][3])
Aripiprazole có thể gây buồn ngủ hoặc ảnh hưởng khả năng nhận thức/vận động. Không nên lái xe, vận hành máy móc nặng hoặc làm việc nguy hiểm cho đến khi biết rõ thuốc ảnh hưởng thế nào đến cơ thể. ([FDA Access Data][1])
Tương tác thuốc của Aripiprazole
Tương tác quan trọng gồm:
- Thuốc ức chế mạnh CYP3A4 như itraconazole, clarithromycin hoặc ức chế mạnh CYP2D6 như quinidine, fluoxetine, paroxetine có thể làm tăng phơi nhiễm aripiprazole; có thể cần giảm liều theo chỉ định bác sĩ.
- Thuốc cảm ứng mạnh CYP3A4 như carbamazepine, rifampin có thể làm giảm phơi nhiễm aripiprazole; có thể cần điều chỉnh liều.
- Thuốc hạ huyết áp có thể tăng nguy cơ hạ huyết áp do tác dụng đối kháng alpha-adrenergic của aripiprazole.
- Benzodiazepine như lorazepam có thể làm tăng an thần và hạ huyết áp tư thế khi phối hợp. ([DailyMed][3]) Người bệnh cần báo với bác sĩ/dược sĩ tất cả thuốc kê đơn, không kê đơn, vitamin và sản phẩm bổ sung đang dùng.
Thắc mắc về hoạt chất Aripiprazole
Aripiprazole là hoạt chất chống loạn thần không điển hình, thuộc nhóm ATC N05AX12. Thuốc tác động lên các hệ dẫn truyền thần kinh dopamine và serotonin, thường được dùng trong một số rối loạn tâm thần theo chỉ định được phê duyệt của từng quốc gia/sản phẩm. ([FHI][4])
Có. EMA ghi nhận Abilify chứa aripiprazole chỉ được cấp khi có đơn thuốc. Người bệnh không nên tự mua, tự dùng hoặc tự thay đổi liều aripiprazole. ([European Medicines Agency (EMA)][2])
Tùy quốc gia và sản phẩm, aripiprazole có thể được phê duyệt cho tâm thần phân liệt, cơn hưng cảm/hỗn hợp trong rối loạn lưỡng cực I, dự phòng cơn hưng cảm ở một số bệnh nhân đã đáp ứng; tại Hoa Kỳ, nhãn ABILIFY còn ghi điều trị hỗ trợ rối loạn trầm cảm nặng, kích thích liên quan rối loạn tự kỷ và Tourette’s disorder. ([European Medicines Agency (EMA)][2])
Có thể. Buồn ngủ, mệt mỏi, thay đổi cân nặng và rối loạn chuyển hóa được ghi nhận trong nhãn thuốc và thông tin EMA. Không phải ai cũng gặp các tác dụng này, nhưng người dùng cần được theo dõi cân nặng, đường huyết, lipid và mức độ tỉnh táo theo hướng dẫn của bác sĩ. ([European Medicines Agency (EMA)][2])
Không nên. Người bệnh không tự ngừng hoặc thay đổi liều aripiprazole nếu chưa hỏi bác sĩ, vì triệu chứng có thể tái phát hoặc xuất hiện vấn đề an toàn. Nhãn thuốc khuyến cáo dùng đúng theo chỉ định và không tự thay đổi liều/ngừng thuốc. ([FDA Access Data][1])

