Vẹo cột sống (Scoliosis) là tình trạng ảnh hưởng đến cột sống ngực, thắt lưng hoặc ngực–thắt lưng; lồng ngực, cơ thân và chức năng hô hấp có thể bị ảnh hưởng ở đường cong lớn. Bệnh không lây và có thể chưa gây triệu chứng khi mức độ nhẹ. Người bệnh thường được chú ý khi có một vai hoặc một bả vai cao, nhô hơn bên còn lại. hoặc eo và hông không cân xứng, quần áo có xu hướng lệch. Mức độ đáng lưu ý phụ thuộc nguyên nhân, tốc độ tiến triển, dấu hiệu thần kinh, không chỉ dựa vào phim chụp. Bác sĩ kết hợp bệnh sử, khám cơ xương–thần kinh với X-quang, cộng hưởng từ hoặc phương tiện phù hợp để xác định tổn thương gây triệu chứng. Phát hiện sớm, theo dõi đúng lịch và điều trị phù hợp có thể giúp giảm đau, duy trì chức năng và hạn chế biến chứng.
Vẹo cột sống là bệnh gì?
Vẹo cột sống là một bệnh lý hoặc biến dạng cấu trúc của cột sống, tên tiếng Anh là Scoliosis. Biến dạng ba chiều không lây; có thể vô căn, bẩm sinh, thần kinh–cơ, do thoái hóa hoặc thứ phát sau bệnh khác. Cơ quan bị ảnh hưởng chính là cột sống ngực, thắt lưng hoặc ngực–thắt lưng; lồng ngực, cơ thân và chức năng hô hấp có thể bị ảnh hưởng ở đường cong lớn. Khái niệm này cần phân biệt với đau cơ học đơn thuần: một người có thể có thay đổi trên phim nhưng chưa có triệu chứng, trong khi triệu chứng thần kinh hoặc giảm chức năng mới quyết định mức độ cần can thiệp. Bác sĩ xác định thể bệnh, vị trí, nguyên nhân và dấu hiệu tiến triển trước khi lựa chọn theo dõi, phục hồi chức năng, thuốc, nẹp, thủ thuật hoặc phẫu thuật. Do đó, một kết quả hình ảnh riêng lẻ không đủ để dự đoán diễn biến hay xây dựng kế hoạch điều trị cá nhân.
| Tên bệnh | Vẹo cột sống |
|---|---|
| Tên tiếng Anh | Scoliosis |
| Tên khác / tên đồng nghĩa | Cong vẹo cột sống; scoliosis; vẹo cột sống vô căn khi không xác định được nguyên nhân |
| Mã ICD-10 | M41 (nhóm mã ICD-10 WHO cho vẹo cột sống; mã chi tiết tùy thể và vị trí) |
| Nhóm bệnh / chuyên khoa | Cơ xương khớp – bệnh lý và biến dạng cột sống: Vẹo cột sống |
| Cơ quan ảnh hưởng | Cột sống ngực, thắt lưng hoặc ngực–thắt lưng; lồng ngực, cơ thân và chức năng hô hấp có thể bị ảnh hưởng ở đường cong lớn. |
| Tính chất bệnh | Biến dạng ba chiều không lây; có thể vô căn, bẩm sinh, thần kinh–cơ, do thoái hóa hoặc thứ phát sau bệnh khác. |
| Mức độ phổ biến | Vẹo nhẹ không hiếm gặp ở trẻ tuổi học đường; đa số không tiến triển nặng, trong khi nguy cơ tăng phụ thuộc tuổi xương, giới, độ cong và nguyên nhân. |
| Bệnh có lây không? | Không |
| Đường lây | Không áp dụng |
Tổng quan chuyên môn về Vẹo cột sống
Cột sống lệch sang bên đồng thời xoay quanh trục, làm thân đốt và lồng ngực biến dạng. Trong giai đoạn tăng trưởng, tải không đối xứng có thể thúc đẩy đường cong tiến triển; ở người lớn, thoái hóa đĩa và khớp gây mất cân bằng, hẹp và đau.
Phân loại theo nguyên nhân gồm vô căn, bẩm sinh, thần kinh–cơ và thoái hóa. Theo tuổi khởi phát có thể chia sơ sinh, thiếu niên nhỏ tuổi và vị thành niên; góc Cobb, kiểu đường cong và độ trưởng thành xương hỗ trợ dự báo tiến triển và lựa chọn theo dõi.
Vẹo vô căn vị thành niên thường được nhận ra trong giai đoạn tăng trưởng nhanh và gặp ở nữ nhiều hơn trong nhóm đường cong có nguy cơ tiến triển. Dữ liệu sàng lọc tại Việt Nam khác nhau theo địa phương và phương pháp đo, nên không nên suy rộng một tỷ lệ duy nhất.
Vẹo cột sống không hình thành qua đường lây nhiễm. Quá trình bệnh bắt đầu từ các yếu tố cấu trúc hoặc mắc phải nêu trong nguyên nhân, sau đó tạo thay đổi cơ học theo chuỗi: cột sống lệch sang bên đồng thời xoay quanh trục, làm thân đốt và lồng ngực biến dạng. Trong giai đoạn tăng trưởng, tải không đối xứng có thể thúc đẩy đường cong tiến triển; ở người lớn, thoái hóa đĩa và khớp gây mất cân bằng, hẹp và đau.
Nguyên nhân và yếu tố nguy cơ của Vẹo cột sống
Phần lớn vẹo ở trẻ vị thành niên là vô căn. Các nguyên nhân xác định gồm dị tật đốt sống bẩm sinh, bệnh thần kinh–cơ, rối loạn mô liên kết, chênh lệch chiều dài chân, khối u hoặc thoái hóa và mất cân bằng ở người lớn.
Yếu tố có thể thay đổi: Chậm phát hiện trong giai đoạn tăng trưởng, không tuân thủ nẹp khi đã được chỉ định, mất thể lực và loãng xương ở người lớn có thể làm hậu quả chức năng rõ hơn.
Yếu tố khó hoặc không thể thay đổi: Tuổi xương còn non, giới nữ trong vẹo vô căn vị thành niên, đường cong ban đầu lớn, tiền sử gia đình, dị tật đốt sống và bệnh thần kinh–cơ.
Trẻ đang tăng trưởng nhanh, người có người thân mắc vẹo vô căn, trẻ mắc bại não hoặc loạn dưỡng cơ, và người lớn tuổi có thoái hóa cột sống, loãng xương hoặc mất cân bằng thân.
Triệu chứng và dấu hiệu của Vẹo cột sống
Vẹo nhẹ thường không đau và được nhận ra qua vai, bả vai, eo hoặc hông không cân xứng. Khi cúi người, một bên lồng ngực có thể nhô cao do xoay đốt sống. Đường cong lớn hoặc vẹo thoái hóa ở người lớn có thể gây đau, mỏi, mất cân bằng và khó thở.
- Một vai hoặc một bả vai cao, nhô hơn bên còn lại.
- Eo và hông không cân xứng, quần áo có xu hướng lệch.
- Lồng ngực hoặc vùng thắt lưng nhô một bên khi cúi người.
- Thân người nghiêng sang một phía hoặc đầu không ở giữa khung chậu.
- Đau và mỏi lưng thường gặp hơn ở vẹo cột sống người lớn.
- Khó thở hoặc giảm sức bền khi đường cong ngực rất lớn.
- Đau lan chân, tê hoặc yếu do hẹp cột sống trong vẹo thoái hóa.
- Rối loạn thần kinh, đau đêm hoặc đường cong trái ngực không điển hình gợi ý nguyên nhân thứ phát.
Nên đặt lịch khám
Khi nhận thấy vai, bả vai, eo hoặc hông lệch; trẻ cúi người có gù sườn; hoặc người lớn đau kèm mất cân bằng.Cần khám trong ngày
Khi đau tăng nhanh, yếu hoặc tê chân mới xuất hiện, sốt hay đau sau chấn thương.Cần tái khám sớm
Khi trẻ đang theo dõi tăng trưởng nhưng đường cong hoặc độ lệch thân rõ hơn, hoặc nẹp gây tổn thương da.Vẹo cột sống hiếm khi tự gây cấp cứu. Gọi 115 hoặc đến cơ sở cấp cứu khi có yếu hoặc liệt chi đột ngột, mất kiểm soát đại tiểu tiện, khó thở cấp, đau dữ dội sau chấn thương hoặc sốt kèm đau lưng và suy kiệt. Không tự lái xe khi tình trạng nặng và không trì hoãn để thử nắn chỉnh.
Chẩn đoán Vẹo cột sống
Chẩn đoán vẹo cột sống được thực hiện theo trình tự: làm rõ thời điểm khởi phát và yếu tố làm tăng giảm triệu chứng, khám cơ xương–thần kinh, sau đó chọn hình ảnh hoặc xét nghiệm phù hợp. Bác sĩ cũng tìm dấu hiệu cảnh báo và nguyên nhân thứ phát. Không nên tự chẩn đoán từ tư thế, triệu chứng đơn lẻ hoặc một dòng kết luận trên phim.
Bác sĩ quan sát tư thế đứng, cân bằng vai–khung chậu, chiều dài chân và nghiệm pháp cúi người về trước; thước đo độ xoay thân có thể hỗ trợ sàng lọc. Khám thần kinh, da và các dấu hiệu hội chứng giúp phát hiện nguyên nhân không điển hình.
Vẹo vô căn không cần xét nghiệm máu để chẩn đoán. Xét nghiệm chỉ đặt ra khi nghi nhiễm trùng, viêm, bệnh chuyển hóa xương, rối loạn mô liên kết hoặc trước phẫu thuật; đánh giá chức năng hô hấp có thể cần với đường cong ngực lớn.
X-quang cột sống toàn trục tư thế đứng là phương tiện chuẩn để đo góc Cobb, cân bằng và độ trưởng thành xương. MRI được dùng khi có đau bất thường, dấu thần kinh, đường cong không điển hình hoặc khởi phát rất sớm; CT chủ yếu dành cho cấu trúc xương phức tạp và lập kế hoạch mổ.
Vẹo cấu trúc thường được xác định khi góc Cobb từ 10 độ trở lên trên X-quang đứng. Góc đo có sai số giữa các lần đọc, nên đánh giá tiến triển cần cùng kỹ thuật, bối cảnh tăng trưởng và thay đổi vượt sai số đo thông thường.
Điều trị Vẹo cột sống
Mục tiêu là theo dõi nguy cơ tiến triển, duy trì cân bằng và chức năng, giảm đau, đồng thời tránh can thiệp không cần thiết. Quan sát phù hợp với đường cong nhỏ; nẹp áp dụng cho một số trẻ còn tăng trưởng; phẫu thuật dành cho đường cong lớn, tiến triển hoặc gây mất cân bằng đáng kể.
Không có thuốc làm thẳng đường cong vẹo vô căn. Thuốc giảm đau ngắn hạn có thể hỗ trợ người lớn có đau cơ học, sau khi cân nhắc bệnh nền; điều trị loãng xương hoặc bệnh nguyên nhân được thực hiện khi có chỉ định riêng.
Nẹp thân mình có thể làm giảm nguy cơ tiến triển ở trẻ còn tăng trưởng với độ cong phù hợp, nhưng không thường làm cột sống đã cong trở về hoàn toàn bình thường. Vật lý trị liệu chuyên biệt hỗ trợ tư thế và chức năng; nắn chỉnh đơn thuần chưa chứng minh thay thế nẹp hay phẫu thuật.
Hàn xương và chỉnh biến dạng được cân nhắc khi đường cong lớn hoặc tiếp tục tiến triển, mất cân bằng thân, đau và hạn chế nặng, hay suy giảm hô hấp trong một số thể. Quyết định dựa trên tuổi, nguyên nhân, vị trí đường cong và nguy cơ thần kinh.
Giáo dục tư thế, hoạt động thể lực, bài tập sức mạnh–hô hấp và hỗ trợ tâm lý giúp người bệnh thích nghi. Trẻ dùng nẹp cần chăm sóc da, điều chỉnh kích thước và hỗ trợ tuân thủ tại trường và gia đình.
Theo dõi chiều cao, giai đoạn dậy thì, thay đổi ngoại hình, góc Cobb và độ trưởng thành xương ở trẻ. Người lớn theo dõi đau, khả năng đứng đi, mất cân bằng và triệu chứng thần kinh; tần suất chụp do bác sĩ quyết định để hạn chế bức xạ.
Quan sát ở trẻ có thể kéo dài đến khi kết thúc tăng trưởng. Nẹp thường cần dùng trong giai đoạn còn nguy cơ tiến triển theo số giờ được kê; phục hồi sau mổ kéo dài nhiều tháng. Người lớn có thể cần quản lý triệu chứng lâu dài.
Biến chứng, tiên lượng và phòng ngừa
Đường cong lớn có thể gây biến dạng thân, đau mạn, mất cân bằng, hẹp cột sống và hiếm khi hạn chế hô hấp. Ảnh hưởng hình ảnh cơ thể và tâm lý đáng lưu ý ở thanh thiếu niên; phẫu thuật có nguy cơ nhiễm trùng, tổn thương thần kinh, không liền xương hoặc mất cân bằng.
Đa số đường cong nhỏ ổn định và cho phép sinh hoạt bình thường. Nguy cơ tiến triển cao hơn khi trẻ còn tăng trưởng và góc cong lớn; đường cong rất lớn có thể tiếp tục tăng ở tuổi trưởng thành. Theo dõi đúng lịch giúp can thiệp trước khi biến dạng khó kiểm soát.
Sau khi kết thúc nẹp, đường cong có thể tiến triển nếu còn tăng trưởng hoặc độ cong lớn. Sau phẫu thuật, mất cân bằng hay bệnh tầng kế cận có thể xuất hiện theo thời gian; tái khám định kỳ và duy trì sức khỏe xương giúp quản lý nguy cơ.
Không có cách chắc chắn ngăn vẹo vô căn. Phát hiện sớm trong giai đoạn tăng trưởng, tuân thủ theo dõi và nẹp khi được chỉ định giúp giảm nguy cơ tiến triển. Ở người lớn, vận động, phòng loãng xương và tránh hút thuốc hỗ trợ chức năng cột sống.
Chăm sóc và sinh hoạt khi mắc Vẹo cột sống
Hầu hết trẻ và người lớn có thể tham gia thể thao theo khả năng; vận động không làm vẹo vô căn tiến triển chỉ vì dùng cơ. Bài tập sức mạnh, linh hoạt và hô hấp có ích; hạn chế riêng áp dụng khi đau, sau mổ hoặc có bệnh thần kinh–cơ.
Gia đình có thể quan sát độ cân vai, hông và cách quần áo rủ, nhưng không tự đo góc Cobb. Ghi lại đau, khả năng mang nẹp và thay đổi chiều cao; báo bác sĩ nếu biến dạng tăng hoặc da bị loét.
- Không dùng ảnh chụp bằng điện thoại để tự kết luận mức độ vẹo hoặc quyết định phẫu thuật.
- Không mua nẹp may sẵn hay tự tăng thời gian mang nẹp mà không có theo dõi chuyên khoa.
- Không buộc trẻ ngừng mọi hoạt động thể thao nếu bác sĩ không yêu cầu.
- Không tin phương pháp cam kết làm thẳng hoàn toàn bằng xoa bóp, kéo giãn hoặc thực phẩm bổ sung.
Lưu ý cho các nhóm đối tượng đặc biệt
Trẻ em là nhóm cần đánh giá tăng trưởng và nguy cơ tiến triển. Góc cong, tuổi xương, tốc độ tăng chiều cao và dấu hiệu dậy thì quyết định lịch theo dõi, nẹp hoặc phẫu thuật; không nên gây mặc cảm về ngoại hình.
Vẹo thoái hóa ở người cao tuổi thường kèm đau, hẹp ống sống, loãng xương và mất cơ. Mục tiêu điều trị ưu tiên chức năng, thăng bằng và phòng té ngã; phẫu thuật lớn chỉ cân nhắc sau đánh giá nguy cơ toàn diện.
Đa số phụ nữ có vẹo vẫn mang thai và sinh con bình thường. Đau lưng có thể tăng, còn gây tê ngoài màng cứng thường vẫn thực hiện được nhưng cần báo bác sĩ gây mê; vẹo nặng kèm bệnh tim phổi cần phối hợp chuyên khoa sớm.
Cho con bú không làm tăng góc vẹo. Tư thế bế và cho bú nên được điều chỉnh để giảm mỏi lưng; thuốc giảm đau sau sinh cần chọn theo tính tương thích với sữa mẹ, không tự dùng kéo dài.
Suy giảm miễn dịch không phải nguyên nhân của vẹo vô căn nhưng làm tăng nguy cơ nhiễm trùng cột sống và biến chứng sau mổ. Sốt, đau đêm hoặc biến dạng tiến triển nhanh cần được đánh giá nguyên nhân thứ phát.
Bại não, loạn dưỡng cơ, bệnh mô liên kết, loãng xương và bệnh hô hấp làm thay đổi mục tiêu điều trị. Người có bệnh thần kinh–cơ cần phối hợp phục hồi chức năng, hô hấp và dinh dưỡng bên cạnh chuyên khoa cột sống.
Sau phẫu thuật cần theo dõi sốt, vết mổ, yếu hoặc tê mới, khó thở và đau không kiểm soát. Tuân thủ giới hạn nâng, xoay và trở lại học tập–thể thao; chăm sóc tâm lý và dinh dưỡng hỗ trợ phục hồi.
Câu hỏi thường gặp về Vẹo cột sống
Phần lớn vẹo nhẹ không nguy hiểm và người bệnh vẫn sinh hoạt bình thường. Nguy cơ tăng khi đường cong tiến triển trong giai đoạn tăng trưởng, gây mất cân bằng, đau, chèn ép thần kinh hoặc hiếm hơn là hạn chế hô hấp ở đường cong ngực rất lớn. Không thể đánh giá mức độ chỉ bằng nhìn bên ngoài; góc Cobb, tuổi xương và nguyên nhân đều quan trọng. Trẻ có vai lệch hoặc gù sườn nên được khám, còn yếu chân, rối loạn cơ tròn hay khó thở cấp cần đánh giá khẩn.
Đường cong nhỏ có thể chỉ cần theo dõi và không nhất thiết phải làm thẳng. Nẹp ở trẻ còn tăng trưởng nhằm giảm nguy cơ tiến triển, không bảo đảm cột sống trở về hoàn toàn bình thường. Phẫu thuật có thể chỉnh đáng kể và ổn định đường cong lớn, nhưng vẫn còn giới hạn vận động và rủi ro. Bài tập giúp sức mạnh, tư thế, đau và chất lượng sống, song không nên được quảng cáo là thay thế mọi điều trị. Mục tiêu được cá thể hóa theo tuổi, độ cong và nhu cầu chức năng.
Vẹo cột sống không lây. Vẹo vô căn có thể có khuynh hướng gia đình, nhưng di truyền phức tạp và không có nghĩa con của người mắc chắc chắn bị vẹo. Những thể khác liên quan dị tật bẩm sinh, bệnh thần kinh–cơ hoặc thoái hóa. Anh chị em không triệu chứng thường không cần chụp X-quang định kỳ chỉ vì quan hệ họ hàng, nhưng gia đình có thể quan sát bất đối xứng trong giai đoạn tăng trưởng và đưa trẻ đi khám nếu phát hiện thay đổi.
Hầu hết người bị vẹo có thể và nên duy trì hoạt động thể lực phù hợp. Bơi, đi bộ, bài tập sức mạnh và linh hoạt hỗ trợ sức khỏe chung, nhưng không có môn nào tự làm thẳng cột sống. Trẻ đang mang nẹp thường vẫn có khoảng thời gian tháo nẹp để vận động theo kế hoạch. Hạn chế chỉ cần khi đau tăng, có triệu chứng thần kinh, bệnh tim phổi nặng hoặc sau phẫu thuật. Chương trình chuyên biệt nên do bác sĩ và kỹ thuật viên phục hồi chức năng xây dựng.
Nẹp thường được cân nhắc cho trẻ còn tăng trưởng có đường cong mức trung bình và nguy cơ tiến triển; hiệu quả phụ thuộc độ phù hợp và thời gian mang theo hướng dẫn. Phẫu thuật thường dành cho đường cong lớn, tiếp tục tăng, gây mất cân bằng hoặc ảnh hưởng chức năng đáng kể. Không có một ngưỡng duy nhất áp dụng cho mọi thể vì nguyên nhân, vị trí, tuổi và triệu chứng khác nhau. Bác sĩ chuyên khoa sẽ theo dõi nhiều lần trước khi quyết định, trừ trường hợp biến dạng nặng cần xử trí sớm.
Thông tin trong bài viết chỉ nhằm mục đích cung cấp kiến thức tham khảo, không thay thế cho việc thăm khám, chẩn đoán hoặc điều trị của bác sĩ và nhân viên y tế có chuyên môn. Người đọc không nên tự ý dùng thuốc, thay đổi liều dùng hoặc trì hoãn việc đi khám dựa trên nội dung của bài viết. Khi có dấu hiệu nghiêm trọng hoặc tình trạng sức khỏe diễn biến xấu, hãy liên hệ cơ sở y tế hoặc gọi cấp cứu 115.

