Chào các bạn đồng nghiệp và các em sinh viên y dược. Hơn 2000 năm trước, y học cổ đại đã đúc kết phản ứng viêm qua 4 chữ vàng: “Sưng, nóng, đỏ, đau”. Tuy nhiên, dưới góc nhìn của sinh lý bệnh học hiện đại, viêm phức tạp và tinh vi hơn thế rất nhiều.
Sinh lý bệnh quá trình viêm là một phản ứng tại mô liên kết của cơ thể, nhằm huy động bạch cầu đến tiêu diệt tác nhân gây bệnh và dọn dẹp tổn thương. Nhưng ranh giới giữa “bảo vệ” và “phá hoại” trong viêm rất mỏng manh. Hôm nay, chúng ta sẽ cùng bóc tách toàn bộ cơ chế của quá trình viêm, từ rối loạn vận mạch, sự xuất ngoại của bạch cầu cho đến cách cơ thể tự chữa lành, giúp chúng ta có quyết định lâm sàng chính xác: Khi nào cần dùng thuốc chống viêm, khi nào nên để cơ thể tự chiến đấu?
1. Đại Cương Và Nguyên Nhân Gây Viêm

Bất cứ tác nhân nào làm tổn thương và chết một lượng tế bào nhất định tại mô đều có thể kích hoạt quá trình viêm. Chúng ta chia làm 2 nhóm chính:
- Nguyên nhân bên ngoài: Chấn thương cơ học, bỏng nhiệt, hóa chất (acid, thuốc trừ sâu), tia xạ, và phổ biến nhất là tác nhân sinh học (vi khuẩn, virus, nấm, ký sinh trùng).
- Nguyên nhân bên trong: Thiếu máu cục bộ gây hoại tử mô (nhồi máu), xuất huyết, hoặc các phản ứng miễn dịch bệnh lý (viêm tự miễn, phức hợp kháng nguyên – kháng thể trong viêm cầu thận).
Về diễn biến, viêm được chia thành viêm cấp tính (đáp ứng tức thời, nhiều dịch rỉ và bạch cầu trung tính) và viêm mạn tính (kéo dài, đặc trưng bởi sự xâm nhập của lympho bào, đại thực bào và tăng sinh mô xơ).
2. Bộ Ba Biến Đổi Chủ Yếu Tại Ổ Viêm
Sách Chương 13: Sinh lý bệnh quá trình viêm – Đại học Y Hà Nội (Chụp ảnh)
[pdf-embedder url=”https://duocsituan.vn/wp-content/uploads/2026/06/sinh-ly-benh-qua-trinh-viem-file-goc.pdf” title=”Chương 13: Sinh lý bệnh quá trình viêm”]Ngay khi tác nhân gây viêm tấn công, tại ổ viêm sẽ xảy ra 3 biến đổi đan xen chặt chẽ: Rối loạn tuần hoàn, Rối loạn chuyển hóa và Tổn thương mô/Tăng sinh tế bào.
2.1. Rối loạn vận mạch (Dấu ấn của Viêm cấp)
Đây là phản ứng sớm nhất, bao gồm 4 hiện tượng nối tiếp nhau:
- Co mạch chớp nhoáng: Xảy ra trong vài giây do phản xạ thần kinh giao cảm.
- Sung huyết động mạch: Các tiểu động mạch giãn rộng đột ngột dưới tác dụng của hàng loạt hóa chất trung gian (Histamin, Bradykinin, PG, NO) từ tế bào mast và mô dập nát. Máu giàu oxy ồ ạt dồn tới làm ổ viêm sưng, nóng, đỏ và đau nhức. Sự sung huyết này là “bàn đạp” cung cấp năng lượng và oxy cho bạch cầu hoạt động thực bào.
- Sung huyết tĩnh mạch: Tốc độ dòng máu chậm dần, ổ viêm bớt nóng, chuyển màu tím sẫm, độ căng giảm. Máu chảy chậm lại để chuẩn bị dọn dẹp rác thải và cô lập ổ viêm.
- Ứ máu: Máu đặc quánh (do thoát dịch), bạch cầu bám vách, huyết khối hình thành gây tắc nghẽn cục bộ. Đây là cơ chế tự nhiên giúp cô lập vi khuẩn, không cho chúng tràn vào hệ tuần hoàn.
2.2. Dịch rỉ viêm và Bạch cầu xuyên mạch
Sự hình thành dịch rỉ viêm: Áp lực thủy tĩnh tăng (do dồn máu) và tính thấm thành mạch tăng (do khe hở nội mô giãn rộng bởi Histamin, IL-1, TNF), khiến nước, protein (albumin, kháng thể, fibrinogen) ồ ạt thoát ra mô kẽ. Fibrinogen đông lại thành mạng lưới cản bước vi khuẩn. Dịch rỉ viêm chứa nồng độ protein rất cao (>25g/l).
Bạch cầu xuất ngoại: Nhờ các phân tử kết dính (Selectin, Integrin) và hóa chất dẫn dụ (Chemokin, IL-8, C5a), bạch cầu bám vào thành mạch, lách qua khe nội mô và tiến về phía vi khuẩn.
Hiện tượng Thực bào: Bạch cầu “nuốt” vi khuẩn vào hốc thực bào, sau đó tiêu diệt chúng bằng hai cơ chế:
- Cơ chế không phụ thuộc oxy: Dùng enzym từ lysosom (lactoferrin, BPI) đục thủng màng vi khuẩn.
- Cơ chế phụ thuộc oxy (Bùng nổ oxy hóa): Sinh ra các gốc tự do cực độc ($O_2^-$, $HOCl$, NO) để “đốt cháy” vi khuẩn. Xác bạch cầu chết tạo thành mủ viêm.
3. Rối Loạn Chuyển Hóa Và Tổn Thương Mô
Rối loạn chuyển hóa:
- Glucid: Bạch cầu tiêu thụ năng lượng khổng lồ. Khi máu ứ trệ, chuyển hóa yếm khí diễn ra sinh nhiều acid lactic, làm pH tại ổ viêm giảm mạnh (nhiễm toan).
- Lipid & Protid: Enzyme từ tế bào chết phân cắt màng tế bào, giải phóng acid arachidonic (tạo PG, LT gây đau, sốt, giãn mạch). Polypeptid ứ đọng làm tăng áp lực thẩm thấu, kéo nước gây phù nặng thêm.
Tổn thương mô: Có tổn thương tiên phát (do vi khuẩn) và tổn thương thứ phát (do chính enzyme từ xác bạch cầu và sự ứ đọng acid gây hoại tử tế bào lành). Đây là lưỡi dao thứ 2 của viêm.
4. Vai Trò Của Cytokin Trong Viêm (Hệ Thống Phanh Và Ga)
Hệ thống miễn dịch điều phối viêm bằng các phân tử tín hiệu Cytokin, được chia làm 2 phe:
- Nhóm “Đạp ga” (Gây viêm): IL-1 và TNF-α. Chúng phát động viêm cấp, kích thích gan sản xuất protein phản ứng C (CRP), gọi bạch cầu đến ổ viêm và lên não kích hoạt trung tâm gây sốt.
- Nhóm “Đạp phanh” (Chống viêm): IL-4, IL-10, TGF-β, và các thụ thể hòa tan (sTNFR). Chúng xuất hiện để dọn dẹp, “hạ nhiệt” phản ứng viêm khi vi khuẩn đã bị tiêu diệt, tránh cho cơ thể bị tổn thương mô lành quá mức.
Điểm Khóa Lâm Sàng Về Điều Trị Viêm
- Không lạm dụng Corticoid / Thuốc chống viêm: Viêm là phản ứng bảo vệ (mang bạch cầu đến diệt khuẩn, tạo hàng rào tơ huyết cô lập mầm bệnh). Dùng Corticoid bừa bãi sẽ ức chế thực bào, giảm tiết dịch rỉ, làm mầm bệnh dễ lây lan ra toàn thân (nhiễm trùng huyết).
- Khi nào cần chống viêm? Chỉ can thiệp thuốc chống viêm khi phản ứng viêm quá mức, đe dọa chức năng sống (ví dụ: sốc phản vệ, viêm não, viêm phù nề thanh quản gây ngạt thở, bão Cytokin).
- Điều trị nguyên nhân là gốc rễ: Nếu viêm do nhiễm khuẩn, vũ khí tối thượng là Kháng sinh đúng phác đồ. Giải quyết được vi khuẩn, phản ứng viêm sẽ tự động thoái lui và bước vào giai đoạn tăng sinh mô hạt, liền sẹo.
Hỏi Đáp (FAQ) Sinh Lý Bệnh Quá Trình Viêm
Hỏi: Tại sao chườm lạnh lại giúp giảm sưng đau khi bị bong gân, chấn thương phần mềm?
Dược sĩ Tuấn đáp: Ở giai đoạn đầu của viêm cấp (vài giờ đầu), hiện tượng sung huyết động mạch làm máu dồn tới ổ viêm ồ ạt, tăng áp lực thủy tĩnh gây phù nề, chèn ép rễ thần kinh gây đau nhức. Chườm lạnh giúp co mạch, hạn chế lượng máu dồn tới, làm giảm dịch rỉ viêm và giảm sưng đau hiệu quả.
Hỏi: Vì sao vết thương nhiễm trùng hay mưng mủ? Mủ thực chất là gì?
Dược sĩ Tuấn đáp: Mủ là “chiến trường” đẫm máu giữa hệ miễn dịch và vi khuẩn. Nó bao gồm xác vi khuẩn, dịch rỉ viêm giàu protein, các mô bị hoại tử, và đặc biệt là xác của hàng triệu Bạch cầu đa nhân trung tính đã hy sinh sau khi thực hiện bùng nổ oxy hóa để diệt vi khuẩn.
Hỏi: Điều kiện nào khiến một viêm cấp tính chuyển thành viêm mạn tính?
Dược sĩ Tuấn đáp: Viêm mạn tính xảy ra khi: (1) Yếu tố gây bệnh quá “lì lợm”, bạch cầu không thể diệt sạch mà chỉ đủ sức kiềm chế (như vi khuẩn Lao, phong, mắt hột); (2) Có sự xâm nhập kéo dài của Lympho bào và Đại thực bào; (3) Tế bào xơ non (fibroblast) liên tục tăng sinh tạo sẹo xơ đan xen với hoại tử.
Tài liệu tham khảo
- https://www.frontiersin.org/research-topics/5673/the-physiology-of-inflammation—the-final-common-pathway-to-disease/magazine
- https://www.uoanbar.edu.iq/eStoreImages/Bank/8934.pdf

