Hyoscyamine là một alkaloid tropane tự nhiên, còn gọi là L-hyoscyamine, có tác dụng đối kháng thụ thể muscarinic của acetylcholine. Hoạt chất làm giảm co bóp và nhu động đường tiêu hóa, giảm tiết dịch vị và các dịch ngoại tiết khác; đồng thời có thể gây khô miệng, nhìn mờ, táo bón, bí tiểu, tim đập nhanh và giảm tiết mồ hôi. Hyoscyamine là đồng phân quay trái có hoạt tính của atropine racemic.
Các nhãn hyoscyamine sulfate đường uống và ngậm dưới lưỡi được kiểm tra trên DailyMed liệt kê nhiều ứng dụng chống co thắt, nhưng đồng thời được phân loại “Unapproved drug other” và ghi rõ chưa được FDA đánh giá, phê duyệt về tính an toàn và hiệu quả. Vì vậy, thông tin trên nhãn phải được phân biệt với khuyến nghị điều trị hiện hành; người bệnh không nên tự dùng hyoscyamine cho đau bụng hoặc hội chứng ruột kích thích khi chưa được chẩn đoán.
Nội dung chính
- Hyoscyamine là gì: Alkaloid tropane có tác dụng đối kháng thụ thể muscarinic và chống co thắt.
- Mã ATC: A03BA03 — alkaloid belladonna, amin bậc ba.
- Tác dụng chính: Giảm nhu động tiêu hóa, co thắt cơ trơn, tiết acid dạ dày và một số dịch ngoại tiết.
- Dạng dùng được ghi nhận: Viên uống giải phóng tức thì, viên ngậm dưới lưỡi, viên giải phóng kéo dài và dạng lỏng.
- Tác dụng phụ điển hình: Khô miệng, nhìn mờ, táo bón, bí tiểu, tim nhanh, chóng mặt, buồn ngủ và giảm tiết mồ hôi.
- Nguy cơ nghiêm trọng: Tăng thân nhiệt, bí tiểu cấp, tăng nhãn áp, loạn nhịp và độc tính thần kinh trung ương.
- Hội chứng ruột kích thích: ACG khuyến nghị không dùng các thuốc chống co thắt hiện có tại Hoa Kỳ để điều trị triệu chứng IBS toàn thể do bằng chứng chất lượng thấp.
- Tình trạng FDA: Các nhãn hyoscyamine độc lập được kiểm tra là nhãn thuốc chưa được FDA phê duyệt.
- Khuyến cáo: Không tự mua, tự dùng, tăng liều hoặc dùng hyoscyamine để che lấp đau bụng chưa rõ nguyên nhân.
Hoạt chất Hyoscyamine là gì?
Hyoscyamine là một thuốc đối kháng muscarinic có nguồn gốc alkaloid belladonna. Hoạt chất ngăn acetylcholine tác động lên các thụ thể muscarinic tại cơ trơn, tim, tuyến ngoại tiết và hệ thần kinh trung ương, qua đó tạo tác dụng chống co thắt và giảm tiết.
Hyoscyamine
Danh pháp · định danh phân tử · tính chất vật lý · tính chất lý–hóa · độ ổn định · tiêu chuẩn dược điển
Danh pháp
Hệ thống tên gọi chuẩn của dược chất
| Tên hoạt chất | Hyoscyamine |
|---|---|
| Tên tiếng Anh / tên chung quốc tế (INN) | Hyoscyamine |
| Tên khác / tên đồng nghĩa | L-hyoscyamine; levohyoscyamine; (−)-hyoscyamine. Hyoscyamine sulfate là dạng muối sulfate thường xuất hiện trong các nhãn thuốc được kiểm tra. |
| Tên Latinh / tên dược điển | Hyoscyaminum |
Định danh & cấu trúc phân tử
Mã định danh và biểu diễn cấu trúc phân tử
| Số đăng ký CAS | 101-31-5 |
|---|---|
| UNII | PX44XO846X |
| PubChem CID | 154417 |
| RxNorm CUI | 153970 |
Dược động học của Hyoscyamine
Dữ liệu trên nhãn hyoscyamine sulfate được kiểm tra cho biết hoạt chất được hấp thu qua đường uống hoặc ngậm dưới lưỡi, phân bố rộng, đi qua hàng rào máu–não và nhau thai, được thủy phân một phần thành acid tropic và tropine, sau đó thải chủ yếu dưới dạng không đổi qua nước tiểu. Thời gian bán thải được ghi nhận khoảng 2–3,5 giờ. Đây là dữ liệu từ nhãn thuốc chưa được FDA phê duyệt và cần được diễn giải thận trọng.
Giai đoạn I: Hấp thu
Hyoscyamine sulfate được hấp thu sau khi uống hoặc ngậm dưới lưỡi. Nhãn Levsin/SL cho biết tác dụng khi uống có thể xuất hiện chậm hơn so với ngậm dưới lưỡi.
| F · Sinh khả dụng | Chưa xác minh được tỷ lệ sinh khả dụng tuyệt đối bằng một nghiên cứu dược động học hiện đại phù hợp. Nhãn được kiểm tra mô tả sự hấp thu đường uống và ngậm dưới lưỡi là hoàn toàn, nhưng mô tả này không thay thế cho một giá trị sinh khả dụng tuyệt đối đã được thẩm định. |
|---|
Giai đoạn II: Phân bố
Sau hấp thu, hyoscyamine được mô tả là phân bố khắp cơ thể và có khả năng đi qua hàng rào máu–não cũng như nhau thai. Thể tích phân bố định lượng và tỷ lệ liên kết protein đã được xác minh.
Giai đoạn III: Chuyển hóa
Hyoscyamine được thủy phân một phần thành acid tropic và tropine. Tỷ lệ chuyển hóa, enzym tham gia và ảnh hưởng của kiểu gen chuyển hóa.
Giai đoạn IV: Thải trừ
Phần lớn hyoscyamine sulfate được ghi nhận thải dưới dạng không đổi qua nước tiểu trong 12 giờ đầu.
| t½ · Thời gian bán thải | Khoảng 2–3,5 giờ theo các nhãn hyoscyamine sulfate được kiểm tra. |
|---|---|
| CL · Độ thanh thải toàn phần | Giá trị độ thanh thải toàn thân và độ thanh thải qua thận đã được kiểm chứng. |
Yếu tố ảnh hưởng đến dược động học
- Suy giảm chức năng thận có thể làm tăng nguy cơ tích lũy và độc tính vì thuốc được thải đáng kể qua thận.
- Thuốc kháng acid có thể cản trở sự hấp thu hyoscyamine.
- Đường dùng và dạng bào chế có thể ảnh hưởng tốc độ khởi phát tác dụng.
- Ảnh hưởng định lượng của thức ăn, tuổi, giới và yếu tố di truyền.
Thông số dược động học cần được đọc cùng đường dùng, liều, dạng bào chế, quần thể và nguồn dữ liệu. Hàng chưa có dữ liệu sẽ tự động được ẩn.
Dược lý và cơ chế của Hyoscyamine
Hyoscyamine thuộc nhóm alkaloid belladonna dạng amin bậc ba. Khác với các hợp chất amoni bậc bốn ít đi qua hàng rào máu–não, hyoscyamine có thể vào hệ thần kinh trung ương và gây lú lẫn, kích động hoặc ảo giác ở người nhạy cảm.
Phần III: Cơ chế tác dụng
Hyoscyamine đối kháng tác dụng của acetylcholine tại các thụ thể muscarinic trên cơ trơn, cơ tim, nút xoang, nút nhĩ–thất và các tuyến ngoại tiết. Sự phong bế này làm giảm nhu động và co thắt đường tiêu hóa, giảm tiết acid dạ dày, giảm tiết nước bọt, dịch hầu họng–khí quản–phế quản và mồ hôi.
Hoạt chất không điều trị nguyên nhân gây bệnh mà chủ yếu kiểm soát một số triệu chứng liên quan hoạt động cholinergic.
Phần IV: Dược lực học và đáp ứng
Tác dụng ngoại biên gồm giãn cơ trơn, giảm nhu động tiêu hóa, giảm tiết dịch, giãn đồng tử, giảm khả năng điều tiết mắt và tăng nhịp tim. Tác dụng trung ương có thể biểu hiện bằng buồn ngủ, chóng mặt, lú lẫn, kích động hoặc ảo giác. Cường độ tác dụng và khả năng dung nạp khác nhau giữa các cá thể.
Ki, Kd, IC50, EC50 và ED50 chỉ có ý nghĩa khi đi kèm đúng đích, loài, assay, đơn vị và nguồn. Field chưa có dữ liệu sẽ tự động được ẩn.
Chỉ định của Hyoscyamine
Các nhãn hyoscyamine sulfate chưa được FDA phê duyệt được kiểm tra có liệt kê những ứng dụng sau:
- Điều trị hỗ trợ trong loét dạ dày–tá tràng.
- Kiểm soát tiết dịch vị, co thắt nội tạng và tăng nhu động trong một số rối loạn tiêu hóa chức năng.
- Điều trị hỗ trợ triệu chứng hội chứng ruột kích thích.
- Co thắt bàng quang, viêm bàng quang và rối loạn bàng quang hoặc ruột do thần kinh.
- Điều trị hỗ trợ cùng thuốc giảm đau trong đau quặn mật hoặc đau quặn thận.
- Một số ứng dụng lịch sử như giảm tiết trong viêm mũi cấp, kiểm soát một số triệu chứng Parkinson và xử trí ngộ độc chất kháng cholinesterase.
Các nội dung trên là claim của nhãn thuốc chưa được FDA phê duyệt, không đồng nghĩa với chỉ định được phê duyệt hoặc khuyến nghị điều trị hiện hành. Riêng với hội chứng ruột kích thích, hướng dẫn ACG khuyến nghị không sử dụng các thuốc chống co thắt hiện có tại Hoa Kỳ để điều trị triệu chứng IBS toàn thể vì bằng chứng hỗ trợ còn ít và chất lượng thấp.
Liều dùng và cách sử dụng
Dữ liệu dưới đây chỉ phản ánh liều trên các nhãn Hoa Kỳ được phân loại là thuốc chưa được FDA phê duyệt; không phải khuyến cáo tự điều trị và không xác nhận liều được phép áp dụng tại Việt Nam.
- Viên giải phóng tức thì hoặc ngậm dưới lưỡi 0,125 mg: người lớn và trẻ từ 12 tuổi trở lên dùng 1–2 viên mỗi 4 giờ khi cần; tối đa 12 viên trong 24 giờ theo nhãn được kiểm tra.
- Trẻ từ 2 đến dưới 12 tuổi: nhãn viên 0,125 mg được kiểm tra ghi 1/2–1 viên mỗi 4 giờ khi cần; tối đa 6 viên trong 24 giờ. Liều này không được áp dụng cho mọi sản phẩm hoặc tự dùng cho trẻ.
- Viên giải phóng kéo dài 0,375 mg: người lớn và trẻ từ 12 tuổi trở lên dùng 1–2 viên mỗi 12 giờ; tối đa 4 viên trong 24 giờ theo nhãn được kiểm tra.
Liều thực tế phải do bác sĩ quyết định theo chẩn đoán, tuổi, dạng bào chế, chức năng thận, bệnh đồng mắc và thuốc đang sử dụng.
- Chỉ dùng đúng dạng bào chế và hướng dẫn trên nhãn của sản phẩm cụ thể.
- Viên giải phóng kéo dài phải nuốt nguyên viên, không nghiền hoặc nhai.
- Một số viên 0,125 mg có thể dùng đường uống, ngậm dưới lưỡi hoặc nhai; không suy rộng hướng dẫn này cho sản phẩm khác.
- Thuốc kháng acid có thể ảnh hưởng hấp thu; cần hỏi bác sĩ hoặc dược sĩ về khoảng cách dùng thuốc.
- Không dùng để che lấp đau bụng dữ dội, đau bụng kèm sốt, nôn liên tục, chảy máu tiêu hóa, bí đại tiện hoặc chướng bụng chưa rõ nguyên nhân.
- Không tự tăng liều khi triệu chứng không cải thiện.
Việc theo dõi nên tập trung vào:
- Mức độ cải thiện triệu chứng và nhu cầu tiếp tục dùng thuốc.
- Nhịp tim, hồi hộp hoặc dấu hiệu loạn nhịp.
- Bí tiểu, giảm dòng tiểu hoặc đau vùng bàng quang.
- Táo bón nặng, chướng bụng hoặc dấu hiệu tắc ruột.
- Nhìn mờ, đau mắt, quầng sáng quanh đèn hoặc tăng nhãn áp.
- Lú lẫn, mất định hướng, kích động hoặc ảo giác.
- Giảm tiết mồ hôi, sốt và dấu hiệu quá nóng.
- Chức năng thận ở người cao tuổi hoặc người có bệnh thận.
Cảnh báo và lưu ý về Hyoscyamine
Các nhãn được kiểm tra liệt kê chống chỉ định gồm:
- Tăng nhãn áp.
- Tắc nghẽn đường tiết niệu, bao gồm tắc cổ bàng quang do phì đại tuyến tiền liệt.
- Bệnh tắc nghẽn đường tiêu hóa như co thắt tâm vị hoặc hẹp môn vị–tá tràng.
- Liệt ruột.
- Mất trương lực ruột ở người cao tuổi hoặc suy kiệt.
- Tình trạng tim mạch không ổn định trong xuất huyết cấp.
- Viêm loét đại tràng nặng.
- Phình đại tràng nhiễm độc.
- Nhược cơ.
Chống chỉ định cụ thể phải được kiểm tra trên nhãn của sản phẩm thực tế.
Các phản ứng đã được ghi nhận với hyoscyamine hoặc thuốc kháng cholinergic tương tự gồm khô miệng, giảm tiết mồ hôi, táo bón, đầy bụng, buồn nôn, nôn, bí tiểu, nhìn mờ, giãn đồng tử, tăng nhãn áp, tim nhanh, hồi hộp, đau đầu, chóng mặt, buồn ngủ, mệt, mất ngủ, giảm vị giác và giảm tiết sữa.
Tần suất của từng phản ứng trên các nhãn được kiểm tra.
Các biến cố nghiêm trọng có thể gồm:
- Tăng thân nhiệt hoặc sốc nhiệt do giảm tiết mồ hôi.
- Bí tiểu cấp.
- Tăng nhãn áp hoặc khởi phát cơn tăng nhãn áp ở người nguy cơ.
- Tim nhanh hoặc loạn nhịp có triệu chứng.
- Tắc hoặc liệt ruột.
- Lú lẫn nặng, mất định hướng, kích động, ảo giác, rối loạn ngôn ngữ, mất điều hòa hoặc hôn mê.
- Phản ứng dị ứng nghiêm trọng.
- Suy hô hấp trong ngộ độc rất nặng.
Người bệnh cần được cấp cứu khi có khó thở, đau mắt đột ngột, mất thị lực, không tiểu được, sốt cao kèm da khô nóng, tim đập nhanh kéo dài, lú lẫn hoặc ảo giác.
- Thận trọng khi thời tiết nóng, sốt hoặc vận động mạnh vì thuốc làm giảm tiết mồ hôi và có thể gây sốc nhiệt.
- Tiêu chảy có thể là dấu hiệu sớm của tắc ruột không hoàn toàn; dùng thuốc chống co thắt trong trường hợp này có thể gây hại.
- Thận trọng ở người có bệnh mạch vành, suy tim, loạn nhịp, tăng huyết áp, cường giáp, bệnh thần kinh tự chủ, bệnh thận hoặc thoát vị hoành kèm trào ngược.
- Cần đánh giá nguyên nhân tim nhanh trước khi dùng vì thuốc có thể làm nhịp tim tăng thêm.
- Thuốc có thể gây lú lẫn hoặc ảo giác, đặc biệt ở người cao tuổi và người nhạy cảm.
- Không sử dụng kéo dài nếu chưa được bác sĩ đánh giá lại chẩn đoán và lợi ích–nguy cơ.
Quá liều có thể gây khô miệng rõ, khó nuốt, giãn đồng tử, nhìn mờ, da nóng khô, sốt, tim nhanh, buồn nôn, nôn, chóng mặt, kích động thần kinh trung ương, lú lẫn, ảo giác, co giật hoặc suy hô hấp.
Khi nghi ngờ quá liều, cần gọi cấp cứu hoặc trung tâm chống độc ngay; không tự gây nôn. Điều trị gồm bảo đảm đường thở, kiểm soát thân nhiệt, theo dõi tim mạch và điều trị hỗ trợ. Nhãn có đề cập physostigmine trong độc tính kháng cholinergic, nhưng thuốc này chỉ được sử dụng bởi nhân viên y tế có kinh nghiệm sau khi đánh giá chống chỉ định và nguy cơ tim mạch.
Các nhãn viên nén được kiểm tra hướng dẫn bảo quản ở 20–25°C, cho phép dao động trong khoảng 15–30°C; đựng trong bao bì kín, tránh ánh sáng và có nắp an toàn với trẻ em. Phải ưu tiên điều kiện bảo quản ghi trên sản phẩm thực tế.
Đối tượng đặc biệt
Một số nhãn viên giải phóng tức thì 0,125 mg có hướng dẫn liều cho trẻ từ 2 tuổi, trong khi nhãn viên giải phóng kéo dài được kiểm tra chỉ đưa liều cho người từ 12 tuổi trở lên.
Các ngưỡng tuổi này phụ thuộc sản phẩm và đều xuất phát từ nhãn thuốc chưa được FDA phê duyệt. Không tự dùng hyoscyamine cho trẻ, đặc biệt khi đau bụng, nôn, sốt, bí tiểu hoặc chướng bụng chưa rõ nguyên nhân.
Người cao tuổi có nguy cơ cao hơn đối với lú lẫn, bí tiểu, táo bón, nhìn mờ, té ngã và độc tính do suy giảm chức năng thận hoặc dùng nhiều thuốc. Nhãn khuyến cáo lựa chọn liều thận trọng và cân nhắc theo dõi chức năng thận. MedlinePlus lưu ý người từ 65 tuổi trở lên thường không nên dùng hyoscyamine khi có lựa chọn an toàn hoặc hiệu quả hơn.
Hyoscyamine đi qua nhau thai. Nhãn được kiểm tra cho biết chưa có nghiên cứu sinh sản trên động vật phù hợp và chưa xác định được nguy cơ gây hại cho thai; chỉ nên cân nhắc khi thật sự cần thiết sau đánh giá của bác sĩ.
Không tự sử dụng trong thai kỳ hoặc khi đang dự định mang thai.
Nhãn được kiểm tra ghi hyoscyamine được bài tiết vào sữa mẹ, với lượng được mô tả là vết trong phần dược động học, và khuyến cáo thận trọng khi dùng cho người đang cho con bú. Thuốc cũng có thể làm giảm tiết sữa do tác dụng kháng cholinergic.
Chưa có dữ liệu định lượng đáng tin cậy về nồng độ trong sữa hoặc ảnh hưởng đối với trẻ bú mẹ.
Chưa xác minh được khuyến cáo hiệu chỉnh liều riêng cho người suy gan.
LiverTox ghi nhận hyoscyamine chưa được liên hệ với tăng men gan hoặc tổn thương gan cấp có biểu hiện lâm sàng tính đến bản cập nhật năm 2017. Thông tin này không chứng minh thuốc an toàn cho mọi người mắc bệnh gan.
Hyoscyamine được thải đáng kể qua thận; nguy cơ phản ứng độc có thể tăng ở người suy giảm chức năng thận. Nhãn khuyến cáo thận trọng, đặc biệt ở người cao tuổi, nhưng chưa cung cấp bảng hiệu chỉnh liều theo mức lọc cầu thận.
Khuyến cáo liều theo từng mức độ suy thận.
Hyoscyamine có thể gây buồn ngủ, chóng mặt hoặc nhìn mờ. Người có các triệu chứng này không được lái xe, vận hành máy hoặc làm công việc nguy hiểm cho đến khi biết rõ đáp ứng của cơ thể với thuốc.
Tương tác thuốc của Hyoscyamine
Tác dụng kháng cholinergic có thể tăng khi hyoscyamine được phối hợp với:
- Thuốc kháng muscarinic khác.
- Amantadine.
- Haloperidol và các phenothiazine.
- Thuốc ức chế monoamine oxidase.
- Thuốc chống trầm cảm ba vòng.
- Một số thuốc kháng histamine có tác dụng kháng cholinergic.
Thuốc kháng acid có thể cản trở hấp thu hyoscyamine. Việc giảm nhu động và làm chậm rỗng dạ dày cũng có khả năng ảnh hưởng sự hấp thu của thuốc uống khác.
Không tự phối hợp với thuốc ngủ, thuốc chống dị ứng, thuốc chống trầm cảm, thuốc điều trị Parkinson, thuốc bàng quang tăng hoạt hoặc thuốc chống co thắt khác.
Thắc mắc về hoạt chất Hyoscyamine
Hyoscyamine là thuốc kháng muscarinic và chống co thắt. Thuốc làm giảm tác dụng của acetylcholine tại cơ trơn, tim và tuyến ngoại tiết, qua đó giảm nhu động tiêu hóa, co thắt và tiết dịch.
Không hoàn toàn. Hyoscyamine là đồng phân quay trái có hoạt tính của atropine; atropine là hỗn hợp racemic gồm hai đồng phân. Scopolamine, còn gọi là hyoscine, là một alkaloid khác và không đồng nhất với hyoscyamine. Không được thay thế liều hoặc sản phẩm giữa các hoạt chất này.
Các nhãn hyoscyamine sulfate đường uống, ngậm dưới lưỡi và giải phóng kéo dài được kiểm tra trên DailyMed đều được phân loại “Unapproved drug other” và ghi rõ chưa được FDA xác định là an toàn, hiệu quả hoặc phê duyệt nội dung nhãn. Điều này không đồng nghĩa mọi sản phẩm hoặc mọi quốc gia đều có cùng tình trạng quản lý.
Tình trạng phê duyệt tại Việt Nam.
Một số nhãn cũ liệt kê hyoscyamine như điều trị hỗ trợ triệu chứng IBS. Tuy nhiên, hướng dẫn ACG khuyến nghị không sử dụng các thuốc chống co thắt hiện có tại Hoa Kỳ để điều trị triệu chứng IBS toàn thể vì dữ liệu hiệu quả còn ít, cũ và chất lượng thấp.
Việc dùng ngắn hạn cho một triệu chứng cụ thể chỉ nên được bác sĩ cân nhắc sau khi loại trừ nguyên nhân nguy hiểm.
Không nên. Đau bụng có thể liên quan tắc ruột, viêm ruột, sỏi, nhiễm trùng hoặc bệnh cần cấp cứu; tác dụng giảm co thắt có thể che lấp triệu chứng. Hyoscyamine còn chống chỉ định trong nhiều tình trạng như tăng nhãn áp, tắc đường tiêu hóa, tắc đường tiểu và nhược cơ.
Người bệnh cần hỏi bác sĩ hoặc dược sĩ trước khi dùng và không tự tăng liều.

