Fenchone là một monoterpen ketone hai vòng có công thức phân tử C₁₀H₁₆O và khối lượng phân tử khoảng 152,23 g/mol. Hợp chất này tồn tại dưới nhiều dạng đồng phân quang học, gồm d-fenchone, l-fenchone và hỗn hợp racemic. Fenchone có mùi long não, thảo mộc và gỗ, xuất hiện trong một số tinh dầu, đặc biệt tinh dầu thì là, đồng thời được sử dụng làm thành phần tạo hương trong thực phẩm hoặc nước hoa.
Fenchone không có chỉ định điều trị độc lập hoặc liều thuốc đơn chất được xác minh. Một thuốc phối hợp nhiều terpene mang tên Rowatinex Oral Drops được HPRA Ireland cấp phép có chứa 4 g fenchone trong mỗi 100 g dung dịch và được dùng trong quản lý sỏi tiết niệu sau khi bác sĩ chẩn đoán. Tuy nhiên, không thể quy công dụng của toàn bộ hỗn hợp này cho riêng fenchone.
Các tác dụng lợi tiểu, chống co thắt, kháng khuẩn hoặc bảo vệ đường tiêu hóa hiện chủ yếu dựa trên thử nghiệm tế bào, mô cô lập hoặc động vật. Chưa đủ căn cứ để khuyến khích tự dùng fenchone điều trị bệnh.
Nội dung chính
- Bản chất: Monoterpen ketone hai vòng, không phải dược chất điều trị độc lập đã được xác minh
- Công thức: C₁₀H₁₆O
- Khối lượng phân tử: Khoảng 152,23 g/mol
- Dạng đồng phân: d-fenchone, l-fenchone và hỗn hợp racemic
- Nguồn tự nhiên: Có trong một số tinh dầu, gồm tinh dầu thì là
- Ứng dụng chính: Hương liệu thực phẩm, nước hoa và nguyên liệu nghiên cứu
- Đánh giá JECFA: Có tiêu chuẩn đầy đủ riêng cho d-fenchone và l-fenchone
- Lưu ý EFSA: Đánh giá năm 2026 yêu cầu dữ liệu sử dụng đáng tin cậy hơn để hoàn tất đánh giá phơi nhiễm đối với d-fenchone FL-no 07.159
- Bằng chứng dược lý: Chủ yếu là nghiên cứu tiền lâm sàng; chưa thiết lập hiệu quả điều trị ở người
- Sản phẩm thuốc: Có trong thuốc phối hợp Rowatinex tại Ireland; không được quy tác dụng của hỗn hợp cho riêng fenchone
- Liều đơn chất: Chưa được xác lập
- Việt Nam: Tình trạng thuốc hoặc sản phẩm đơn chất chứa fenchone
Hoạt chất Fenchone là gì?
Fenchone là monoterpen ketone có mùi đặc trưng tương tự long não, hiện được biết đến chủ yếu như thành phần của tinh dầu và chất tạo hương. Fenchone không đồng nghĩa với tinh dầu thì là vì tinh dầu là hỗn hợp nhiều hợp chất, trong khi fenchone là một chất hóa học xác định.
Fenchone cũng không được xem là thuốc điều trị độc lập chỉ vì xuất hiện trong một thuốc phối hợp nhiều terpene.
Fenchone
Danh pháp · định danh phân tử · tính chất vật lý · tính chất lý–hóa · độ ổn định · tiêu chuẩn dược điển
Danh pháp
Hệ thống tên gọi chuẩn của dược chất
| Tên hoạt chất | Fenchone |
|---|---|
| Tên tiếng Anh / tên chung quốc tế (INN) | Fenchone |
| Tên IUPAC | 1,3,3-trimethylbicyclo[2.2.1]heptan-2-one |
| Tên hóa học khác | 1,3,3-Trimethyl-2-norbornanone |
| Tên khác / tên đồng nghĩa | Các tên và dạng thường gặp gồm: 1,3,3-Trimethylbicyclo[2.2.1]heptan-2-one. Không nên dùng “fenchol” thay cho fenchone. Fenchol là một alcohol có công thức C₁₀H₁₈O, trong khi fenchone là ketone có công thức C₁₀H₁₆O. |
Định danh & cấu trúc phân tử
Mã định danh và biểu diễn cấu trúc phân tử
| Số đăng ký CAS | 1195-79-5 |
|---|---|
| UNII | 4Q6W8568TG |
| PubChem CID | 14525 |
| RxNorm CUI | Không có |
| Công thức phân tử | C10H16O |
Dược động học của Fenchone
Chưa có hồ sơ dược động học đầy đủ ở người đối với fenchone đơn chất được xác minh.
SmPC của thuốc phối hợp Rowatinex chỉ ghi chung rằng các thành phần được hấp thu, chuyển hóa tại gan và thải qua mật cùng nước tiểu. Không có thông số riêng cho fenchone, do đó không thể dùng tài liệu này để kết luận sinh khả dụng, độ thanh thải hoặc thời gian bán thải của fenchone.
Giai đoạn I: Hấp thu
Dữ liệu hấp thu riêng của fenchone ở người.
SmPC Rowatinex mô tả chung các thành phần của hỗn hợp được hấp thu tốt, nhưng không tách riêng tỷ lệ hoặc tốc độ hấp thu của fenchone.
Giai đoạn III: Chuyển hóa
Dữ liệu chuyển hóa fenchone riêng biệt ở người.
Thuốc phối hợp Rowatinex được mô tả có các thành phần chuyển hóa tại gan, nhưng không xác định enzym, chất chuyển hóa hoặc tỷ lệ chuyển hóa riêng của fenchone.
Giai đoạn IV: Thải trừ
Dữ liệu thải trừ fenchone đơn chất ở người.
SmPC Rowatinex ghi chung các thành phần được thải qua mật và nước tiểu. Không thể sử dụng thông tin này để xác định đường thải trừ định lượng của riêng fenchone.
Yếu tố ảnh hưởng đến dược động học
Các yếu tố ảnh hưởng dược động học của fenchone ở người chưa được xác lập.
Về lý thuyết, dạng đồng phân, độ tinh khiết, đường dùng, công thức sản phẩm, tình trạng gan và thuốc dùng đồng thời có thể ảnh hưởng mức phơi nhiễm; chưa có đủ dữ liệu lâm sàng để định lượng các ảnh hưởng này.
Thông số dược động học cần được đọc cùng đường dùng, liều, dạng bào chế, quần thể và nguồn dữ liệu. Hàng chưa có dữ liệu sẽ tự động được ẩn.
Dược lý và cơ chế của Fenchone
Không có nhóm dược lý chi tiết được phê duyệt cho fenchone đơn chất.
Có thể phân loại theo mục đích nghiên cứu:
- Monoterpenoid ketone hai vòng.
- Thành phần tạo hương dễ bay hơi.
- Thành phần tự nhiên của một số tinh dầu.
- Hợp chất tiền lâm sàng đang được khảo sát về tác động lợi tiểu, chống co thắt, kháng vi sinh vật và bảo vệ đường tiêu hóa.
Các phân loại nghiên cứu trên không phải chỉ định điều trị.
Phần III: Cơ chế tác dụng
Chưa có cơ chế tác dụng điều trị được xác lập ở người.
Các nghiên cứu tiền lâm sàng đã đề xuất:
- Tác dụng lợi tiểu và tăng thải natri, kali, calci trong mô hình chuột ở liều cao.
- Tác động chống co thắt trong mô khí quản cô lập, được đề xuất liên quan kênh kali, phosphodiesterase và kênh calci.
- Hoạt tính kháng khuẩn, kháng nấm và ức chế hình thành màng sinh học trong điều kiện in vitro.
Những cơ chế này chưa được xác nhận trong thử nghiệm điều trị trên người và không phải cơ sở để tự dùng fenchone thay thuốc lợi tiểu, thuốc chống co thắt hoặc kháng sinh.
Phần IV: Dược lực học và đáp ứng
Dược lực học của fenchone ở người.
Trong một nghiên cứu trên chuột, fenchone 100–400 mg/kg làm tăng lượng nước tiểu theo liều, với tác động rõ nhất ở 400 mg/kg. Đây là liều động vật rất cao, không được quy đổi trực tiếp thành liều dùng cho người.
Trong nghiên cứu in vitro, fenchone thể hiện hoạt tính khác nhau đối với Escherichia coli, Pseudomonas aeruginosa và Candida albicans, nhưng nồng độ ức chế tương đối cao và chưa chứng minh hiệu quả hoặc độ an toàn khi điều trị nhiễm trùng ở người.
Ki, Kd, IC50, EC50 và ED50 chỉ có ý nghĩa khi đi kèm đúng đích, loài, assay, đơn vị và nguồn. Field chưa có dữ liệu sẽ tự động được ẩn.
Chỉ định của Fenchone
Không có chỉ định điều trị độc lập của fenchone được xác minh.
Fenchone là một trong bảy thành phần hoạt tính của Rowatinex Oral Drops tại Ireland. Thuốc phối hợp này được chỉ định trong quản lý sỏi tiết niệu khi bác sĩ đã xác định chẩn đoán, đặc biệt phải thận trọng trong trường hợp trẻ em.
Không được diễn giải rằng fenchone đơn chất có chỉ định làm tan sỏi, giảm đau quặn thận hoặc điều trị sỏi tiết niệu. Nhãn Rowatinex mô tả tác dụng của toàn bộ hỗn hợp terpene và không xác định mức đóng góp riêng của fenchone.
Các hướng nghiên cứu tiền lâm sàng gồm:
- Tác dụng lợi tiểu và tăng thải điện giải ở chuột.
- Hoạt tính kháng khuẩn, kháng nấm và chống màng sinh học trong ống nghiệm.
- Tác động chống co thắt trên mô cô lập.
- Tác động chống tiêu chảy trong mô hình động vật.
- Bảo vệ niêm mạc tá tràng hoặc đại tràng trong mô hình chuột.
- Hoạt tính chống viêm, chống oxy hóa và giảm đau trong các nghiên cứu tiền lâm sàng.
Chưa có đủ dữ liệu thử nghiệm lâm sàng để xác định hiệu quả điều trị, liều tối ưu, thời gian sử dụng hoặc lợi ích–nguy cơ ở người. Tất cả các ứng dụng trên phải được xem là đang nghiên cứu.
Liều dùng và cách sử dụng
Không có liều điều trị fenchone đơn chất được phê duyệt hoặc xác minh.
Rowatinex Oral Drops chứa fenchone 4 g trong mỗi 100 g dung dịch cùng alpha-pinene, beta-pinene, camphene, borneol, anethole và cineole. SmPC năm 2018 ghi liều của toàn bộ thuốc phối hợp ở người lớn là 3–5 giọt, ngày 4–5 lần trước bữa ăn; khi có cơn đau quặn, nhãn ghi 20–30 giọt, ngày 4–5 lần. Việc sử dụng phải dựa trên chẩn đoán sỏi tiết niệu xác định và không được chuyển đổi thành “liều fenchone”.
Cơ sở dữ liệu HPRA hiện ghi sản phẩm được cấp phép nhưng không được tiếp thị tại Ireland.
Không tự áp dụng liều từ nghiên cứu động vật hoặc từ thuốc phối hợp cho fenchone tinh khiết.
Không tự uống, nhỏ, xông hoặc bôi fenchone nguyên chất. Nguyên liệu hương liệu hoặc hóa chất phòng thí nghiệm không phải thành phẩm được thiết kế để người tiêu dùng sử dụng trực tiếp.
Đối với thuốc phối hợp Rowatinex:
- Chỉ dùng sau khi có chẩn đoán sỏi tiết niệu hoặc sỏi thận rõ ràng.
- Không quy tác dụng hoặc liều của thuốc cho riêng fenchone.
- Không dùng thay đánh giá y tế khi có sốt, bí tiểu, tiểu máu nhiều, đau dữ dội hoặc nghi tắc nghẽn.
- Tuân thủ nhãn và hướng dẫn của bác sĩ hoặc dược sĩ.
Không có quy trình theo dõi chuẩn cho fenchone đơn chất vì chưa có chỉ định điều trị được xác lập.
Khi dùng thuốc phối hợp chứa fenchone để quản lý sỏi tiết niệu, bác sĩ có thể cần theo dõi:
- Mức độ đau.
- Sốt hoặc dấu hiệu nhiễm khuẩn.
- Khả năng tiểu tiện.
- Tiểu máu.
- Vị trí và kích thước sỏi.
- Tình trạng tắc nghẽn đường tiết niệu.
- Chức năng thận.
- Thuốc chống đông hoặc thuốc chuyển hóa tại gan đang sử dụng.
SmPC Rowatinex cảnh báo sỏi có thể gây tắc nghẽn hệ tiết niệu và nhiễm khuẩn huyết, do đó không nên chỉ dựa vào điều trị bảo tồn mà bỏ qua theo dõi y khoa.
Cảnh báo và lưu ý về Fenchone
Chống chỉ định của fenchone đơn chất.
SmPC Rowatinex chống chỉ định thuốc phối hợp khi người bệnh quá mẫn với bất kỳ hoạt chất hoặc tá dược nào trong sản phẩm.
Không được suy rộng rằng đây là danh sách chống chỉ định đầy đủ của fenchone tinh khiết. Người có tiền sử dị ứng với tinh dầu, terpene hoặc sản phẩm tạo hương cần thận trọng.
Chưa có hồ sơ tác dụng không mong muốn lâm sàng đầy đủ của fenchone đơn chất.
SmPC Rowatinex năm 2018 ghi chưa có trường hợp tác dụng phụ nào được báo cáo đối với thuốc phối hợp. Thông tin này không chứng minh fenchone đơn chất không gây tác dụng phụ và cũng không loại trừ phản ứng hiếm hoặc chưa được phát hiện.
Trong nghiên cứu cấp tính trên chuột dùng một liều fenchone 2.000 mg/kg, không có tử vong nhưng xuất hiện giảm cân vào ngày 14, tăng ALT và AST cùng một số thay đổi huyết học, sinh hóa và dấu ấn oxy hóa. Những phát hiện này cho thấy không nên diễn giải “không gây tử vong cấp” thành “an toàn cho người”.
Tác dụng phụ nghiêm trọng của fenchone ở người.
Các tình huống cần đánh giá khẩn cấp sau khi tiếp xúc hoặc dùng sản phẩm chứa fenchone gồm:
- Khó thở, khò khè hoặc sưng mặt, môi, lưỡi.
- Choáng hoặc ngất.
- Nôn kéo dài.
- Đau bụng dữ dội.
- Co giật hoặc rối loạn ý thức.
- Tiểu ít hoặc bí tiểu.
- Sốt kèm đau vùng hông lưng ở người nghi có sỏi tiết niệu.
Không tự kết luận triệu chứng do riêng fenchone khi sản phẩm còn chứa nhiều terpene hoặc tá dược khác.
Các lưu ý chính gồm:
- Fenchone tinh khiết không phải thuốc tự điều trị.
- Dữ liệu dược lý chủ yếu đến từ nghiên cứu in vitro hoặc động vật.
- Không dùng kết quả ở liều hàng trăm hoặc hàng nghìn mg/kg trên chuột để tính liều cho người.
- Hoạt tính kháng khuẩn trong phòng thí nghiệm không thay thế kháng sinh.
- Hoạt tính lợi tiểu ở chuột không thay thế thuốc lợi tiểu hoặc điều trị bệnh tim, thận.
- Tinh dầu thì là không đồng nhất với fenchone tinh khiết.
- Thuốc phối hợp Rowatinex không chứng minh fenchone đơn chất làm tan sỏi.
- Người nghi có sỏi tiết niệu cần loại trừ tắc nghẽn và nhiễm khuẩn.
- Đánh giá an toàn khi dùng làm hương liệu phụ thuộc mức phơi nhiễm; EFSA vẫn yêu cầu dữ liệu mức dùng đáng tin cậy hơn cho d-fenchone FL-no 07.159.
Không có ngưỡng quá liều hoặc thuốc giải độc đặc hiệu được xác lập cho fenchone đơn chất.
SmPC Rowatinex năm 2018 ghi chưa có trường hợp quá liều thuốc phối hợp được báo cáo.
Khi nuốt fenchone tinh khiết, hóa chất hương liệu hoặc lượng lớn sản phẩm chứa fenchone:
- Không tự gây nôn.
- Ngừng tiếp xúc.
- Súc miệng nếu còn chất trong miệng.
- Liên hệ cơ sở cấp cứu hoặc trung tâm chống độc.
- Mang theo bao bì, nhãn và thông tin thành phần.
- Ghi lại lượng ước tính, thời điểm và đường tiếp xúc.
Khó thở, co giật, ngất, nôn liên tục hoặc rối loạn ý thức cần được xử trí cấp cứu ngay.
Đối với fenchone làm hương liệu hoặc hóa chất, điều kiện bảo quản phải tuân theo tiêu chuẩn và phiếu an toàn của đúng nguyên liệu. Không dùng nguyên liệu kỹ thuật hoặc hóa chất phòng thí nghiệm làm sản phẩm uống.
SmPC Rowatinex Oral Drops hướng dẫn bảo quản thuốc phối hợp không quá 25°C và giữ chai đóng kín.
Điều kiện bảo quản thuốc hoặc thành phẩm chứa fenchone khác.
Đối tượng đặc biệt
Độ an toàn và hiệu quả của fenchone đơn chất ở trẻ em chưa được xác lập.
SmPC Rowatinex Oral Drops ghi:
- Không có dữ liệu cho trẻ từ 0–6 tuổi.
- Trẻ 6–14 tuổi có liều riêng của thuốc phối hợp.
- Thanh thiếu niên 14–18 tuổi có chế độ liều tương tự người lớn theo nhãn.
- Chẩn đoán sỏi tiết niệu phải được bác sĩ xác định, đặc biệt ở trẻ em.
Thông tin này không được dùng để tính liều fenchone cho trẻ và không áp dụng cho tinh dầu, hương liệu hoặc sản phẩm khác.
Không có dữ liệu liều hoặc độ an toàn riêng của fenchone đơn chất ở người cao tuổi.
Người cao tuổi có thể có nhiều bệnh đồng mắc, suy giảm chức năng gan hoặc thận và dùng thuốc chống đông. Không nên tự dùng sản phẩm chứa fenchone, đặc biệt khi không biết đầy đủ thành phần và hàm lượng.
Chưa có dữ liệu lâm sàng đầy đủ về sử dụng fenchone đơn chất trong thai kỳ.
SmPC Rowatinex ghi chưa có kinh nghiệm sử dụng thuốc phối hợp ở phụ nữ mang thai. Dù không có bằng chứng gây quái thai trong dữ liệu động vật được dẫn, một số thành phần có thể qua nhau thai; sản phẩm chỉ nên dùng trong thai kỳ nếu bác sĩ nhận thấy thật sự cần thiết.
Không thể suy rộng thông tin của Rowatinex sang fenchone tinh khiết hoặc tinh dầu thì là. Phụ nữ mang thai không nên tự dùng fenchone, tinh dầu giàu fenchone hoặc thuốc phối hợp chứa fenchone.
Chưa có dữ liệu đầy đủ về sự bài tiết fenchone vào sữa mẹ hoặc độ an toàn đối với trẻ bú mẹ.
SmPC Rowatinex chỉ khuyến nghị dùng thuốc phối hợp trong thời kỳ cho con bú khi bác sĩ đánh giá là cần thiết.
Không tự dùng fenchone hoặc tinh dầu chứa fenchone trong thời kỳ cho con bú.
Chưa có nghiên cứu liều dùng fenchone đơn chất ở người suy gan.
SmPC Rowatinex yêu cầu thận trọng với người dùng thuốc phụ thuộc gan để chuyển hóa và thải trừ; các thành phần của hỗn hợp được mô tả là chuyển hóa tại gan.
Nghiên cứu động vật liều cao ghi nhận tăng ALT và AST sau một liều fenchone 2.000 mg/kg. Dữ liệu này không định lượng nguy cơ ở người nhưng là lý do không nên tự dùng liều cao, đặc biệt khi có bệnh gan.
Liều điều chỉnh theo mức độ suy gan.
Không có chế độ liều fenchone được xác lập ở người suy thận.
Nghiên cứu trên chuột cho thấy fenchone liều 200–400 mg/kg làm tăng bài tiết nước tiểu và điện giải, gồm natri, kali và calci. Kết quả này chưa được xác nhận ở người và có thể không an toàn ở người mất nước, rối loạn điện giải hoặc suy thận.
Người mắc bệnh thận không được tự dùng fenchone với mục tiêu “lợi tiểu”, “thải độc” hoặc “đào thải sỏi”.
Ảnh hưởng của fenchone đơn chất đến khả năng lái xe và vận hành máy.
SmPC Rowatinex ghi không có bằng chứng thuốc phối hợp làm suy giảm các chức năng này. Kết luận đó không được tự động áp dụng cho fenchone tinh khiết, liều cao hoặc sản phẩm có thành phần khác.
Không lái xe nếu xuất hiện chóng mặt, buồn nôn, rối loạn ý thức hoặc triệu chứng dị ứng.
Tương tác thuốc của Fenchone
Chưa có nghiên cứu tương tác thuốc đầy đủ đối với fenchone đơn chất.
SmPC Rowatinex khuyến cáo thận trọng khi thuốc phối hợp được dùng ở người đang sử dụng:
- Thuốc chống đông.
- Thuốc phụ thuộc gan để chuyển hóa và thải trừ.
Cảnh báo này áp dụng cho toàn bộ công thức Rowatinex, không chứng minh fenchone là thành phần trực tiếp gây tương tác. Người dùng không nên tự suy luận rằng fenchone không có tương tác với thuốc khác.
Thắc mắc về hoạt chất Fenchone
Fenchone là một monoterpen ketone hai vòng có công thức C₁₀H₁₆O. Hợp chất có mùi tương tự long não, xuất hiện trong một số tinh dầu và được dùng chủ yếu làm hương liệu hoặc nguyên liệu nước hoa.
Fenchone không phải thuốc đơn chất có chỉ định điều trị đã được xác minh.
Không. Fenchone là một hợp chất hóa học riêng lẻ, còn tinh dầu thì là là hỗn hợp nhiều chất dễ bay hơi. Hàm lượng fenchone trong tinh dầu có thể thay đổi theo giống cây, bộ phận thực vật, điều kiện trồng và quy trình chiết xuất.
Không được dùng dữ liệu của fenchone tinh khiết để kết luận toàn bộ tác dụng hoặc độ an toàn của tinh dầu thì là và ngược lại.
Một nghiên cứu trên chuột ghi nhận tác dụng lợi tiểu ở liều 100–400 mg/kg, nhưng chưa có thử nghiệm lâm sàng xác lập hiệu quả hoặc liều an toàn ở người.
Fenchone có trong thuốc phối hợp Rowatinex dùng quản lý sỏi tiết niệu tại Ireland. Tuy nhiên, thuốc còn chứa sáu terpene khác và nhãn mô tả tác dụng của toàn bộ hỗn hợp. Không thể kết luận fenchone đơn chất làm tan sỏi.
Fenchone đã thể hiện hoạt tính kháng khuẩn, kháng nấm và chống màng sinh học trong các thử nghiệm in vitro. Nồng độ ức chế khác nhau đáng kể giữa vi sinh vật và chưa có bằng chứng lâm sàng chứng minh fenchone điều trị nhiễm trùng ở người.
Không dùng fenchone hoặc tinh dầu chứa fenchone để thay thế kháng sinh hay thuốc kháng nấm được kê đơn.
Độ an toàn phụ thuộc dạng đồng phân, độ tinh khiết, hàm lượng, công thức và mức phơi nhiễm. JECFA đã thiết lập tiêu chuẩn hương liệu cho d-fenchone và l-fenchone, nhưng điều này không đồng nghĩa fenchone tinh khiết có thể được uống tùy ý.
EFSA năm 2026 vẫn yêu cầu dữ liệu sử dụng đáng tin cậy hơn để hoàn tất đánh giá phơi nhiễm d-fenchone theo phương pháp mTAMDI.
Không tự uống nguyên liệu hương liệu hoặc hóa chất fenchone.

