Citicoline, còn gọi là CDP-choline, là một chất trung gian trong quá trình tổng hợp phosphatidylcholine của màng tế bào. Hoạt chất được xếp vào nhóm thuốc kích thích tâm thần và nootropic khác, mã ATC N06BX06. Chỉ định được phê duyệt khác nhau giữa các quốc gia và từng sản phẩm. Tại Tây Ban Nha, SmPC Somazina đường uống ghi chỉ định điều trị các rối loạn thần kinh và nhận thức liên quan đến tai biến mạch máu não hoặc chấn thương sọ não; dạng tiêm ghi rõ tai biến mạch máu não giai đoạn cấp, bán cấp và chấn thương sọ não. Tuy nhiên, tổng quan Cochrane nhận định citicoline có thể tạo ra rất ít hoặc không có khác biệt về tử vong, mức độ phụ thuộc và hồi phục chức năng trong đột quỵ thiếu máu não cấp, với độ chắc chắn bằng chứng thấp. Thử nghiệm COBRIT cũng không ghi nhận cải thiện chức năng hay nhận thức sau chấn thương sọ não. Citicoline không thay thế điều trị cấp cứu và không nên tự sử dụng.
Nội dung chính
- Citicoline liên quan chuyển hóa choline và màng tế bào thần kinh.
- Thành phần này được nghiên cứu trong bối cảnh thần kinh, nhận thức và phục hồi sau tổn thương.
- Cần dùng theo chỉ định, không tự thay thế thuốc điều trị thần kinh.
- Có thể gây đau đầu, mất ngủ, khó chịu tiêu hóa hoặc thay đổi huyết áp ở một số người.
- Báo bác sĩ về bệnh thần kinh, thuốc levodopa, thai kỳ hoặc cho con bú.
Hoạt chất Citicoline là gì?
Citicoline là chất trung gian nội sinh trong quá trình tạo phosphatidylcholine của màng tế bào và được sử dụng làm thuốc nootropic tại một số quốc gia. Việc được xếp vào nhóm nootropic không đồng nghĩa thuốc đã được chứng minh giúp tăng trí nhớ ở người khỏe mạnh hoặc cải thiện chắc chắn mọi trường hợp tổn thương não.
Citicoline
Danh pháp · định danh phân tử · tính chất vật lý · tính chất lý–hóa · độ ổn định · tiêu chuẩn dược điển
Danh pháp
Hệ thống tên gọi chuẩn của dược chất
| Tên hoạt chất | Citicoline |
|---|---|
| Tên tiếng Anh / tên chung quốc tế (INN) | Citicoline |
| Tên IUPAC | [[(2R,3S,4R,5R)-5-(4-amino-2-oxopyrimidin-1-yl)-3,4-dihydroxyoxolan-2-yl]methoxy-hydroxyphosphoryl] 2-(trimethylazaniumyl)ethyl phosphate |
| Tên hóa học khác | Cytidine 5'-(trihydrogen diphosphate), P'-(2-(trimethylammonio)ethyl) ester, inner salt | cytidine 5'-diphosphocholine |
| Tên khác / tên đồng nghĩa | CDP-choline; cytidine diphosphate choline; cytidine-5′-diphosphocholine. |
| Tên Latinh / tên dược điển | Citicolinum |
Định danh & cấu trúc phân tử
Mã định danh và biểu diễn cấu trúc phân tử
| Số đăng ký CAS | 987-78-0 |
|---|---|
| UNII | 536BQ2JVC7 |
| PubChem CID | 13804 |
| RxNorm CUI | Chưa xác minh |
Dược động học của Citicoline
Citicoline được hấp thu tốt sau khi uống, tiêm bắp hoặc tiêm tĩnh mạch. Sau hấp thu, thuốc được chuyển hóa tại thành ruột và gan thành choline cùng cytidine. Các thành phần này phân bố vào cấu trúc não và được đưa vào phospholipid, nucleotide cùng acid nucleic.
Giai đoạn I: Hấp thu
Citicoline được hấp thu tốt qua đường uống, tiêm bắp và tiêm tĩnh mạch. Nồng độ choline huyết tương tăng đáng kể sau các đường dùng này.
| F · Sinh khả dụng | Hấp thu đường uống gần như hoàn toàn; SmPC Somazina mô tả sinh khả dụng đường uống xấp xỉ đường tĩnh mạch. |
|---|
Giai đoạn II: Phân bố
Citicoline phân bố rộng trong các cấu trúc não. Phần choline được đưa nhanh vào phospholipid cấu trúc; phần cytidine được đưa vào nucleotide cytidine và acid nucleic. Hoạt chất có liên quan đến màng tế bào, màng bào tương và màng ty thể.
Giai đoạn III: Chuyển hóa
Citicoline được chuyển hóa tại thành ruột và gan thành choline cùng cytidine.
Giai đoạn IV: Thải trừ
Dưới 3% liều xuất hiện trong nước tiểu và phân; khoảng 12% liều được thải qua khí carbon dioxide trong hơi thở. Sự thải trừ qua nước tiểu và hơi thở diễn ra theo hai pha, gồm pha giảm nhanh ban đầu và pha giảm chậm hơn sau đó.
Thông số dược động học cần được đọc cùng đường dùng, liều, dạng bào chế, quần thể và nguồn dữ liệu. Hàng chưa có dữ liệu sẽ tự động được ẩn.
Dược lý và cơ chế của Citicoline
Citicoline thuộc nhóm ATC N06BX — các thuốc kích thích tâm thần và nootropic khác; mã riêng của hoạt chất là N06BX06.
Phần III: Cơ chế tác dụng
Theo SmPC Somazina, citicoline kích thích sinh tổng hợp phospholipid cấu trúc của màng tế bào thần kinh. Các dữ liệu thực nghiệm mô tả khả năng tác động lên hoạt động phospholipase, bảo tồn hệ thống chống oxy hóa, dự trữ năng lượng thần kinh và hỗ trợ tổng hợp acetylcholine.
Đây chủ yếu là mô tả dược lý và tiền lâm sàng; không được diễn giải thành bằng chứng chắc chắn rằng thuốc cải thiện kết cục đột quỵ, chấn thương sọ não hoặc trí nhớ ở mọi người bệnh.
Phần IV: Dược lực học và đáp ứng
SmPC mô tả citicoline tác động đến quá trình tổng hợp phospholipid màng tế bào, chức năng bơm trao đổi ion và các thụ thể gắn trên màng. Hoạt chất cũng được nghiên cứu về ổn định màng, phù não, dự trữ năng lượng thần kinh, apoptosis và tổng hợp acetylcholine.
Hiệu quả trên các chỉ dấu sinh học hoặc cơ chế không tự động đồng nghĩa với lợi ích lâm sàng về tử vong, mức độ tàn tật hay nhận thức.
Ki, Kd, IC50, EC50 và ED50 chỉ có ý nghĩa khi đi kèm đúng đích, loài, assay, đơn vị và nguồn. Field chưa có dữ liệu sẽ tự động được ẩn.
Chỉ định của Citicoline
Theo SmPC tại Tây Ban Nha:
- Dạng uống được chỉ định điều trị các rối loạn thần kinh và nhận thức liên quan đến tai biến mạch máu não.
- Dạng uống được chỉ định điều trị các rối loạn thần kinh và nhận thức liên quan đến chấn thương sọ não.
- Dạng tiêm được chỉ định cho các rối loạn thần kinh và nhận thức liên quan đến tai biến mạch máu não trong giai đoạn cấp và bán cấp.
- Dạng tiêm được chỉ định cho các rối loạn liên quan đến chấn thương sọ não.
Các chỉ định này thuộc nhãn quản lý tại Tây Ban Nha, không được mặc nhiên xem là chỉ định hiện hành của mọi sản phẩm tại Việt Nam. Bằng chứng tổng hợp và các thử nghiệm lớn không cho thấy lợi ích rõ ràng trong đột quỵ thiếu máu não cấp hoặc chấn thương sọ não.
Citicoline đã được nghiên cứu trong đột quỵ thiếu máu não cấp, chấn thương sọ não và các rối loạn nhận thức.
- Tổng quan Cochrane gồm 10 thử nghiệm với 4.281 người tham gia cho thấy citicoline có thể tạo ra rất ít hoặc không có khác biệt về tử vong, tàn tật, hồi phục chức năng và thần kinh trong đột quỵ thiếu máu não cấp; độ chắc chắn bằng chứng thấp.
- Thử nghiệm COBRIT ở 1.213 người bệnh không ghi nhận cải thiện chức năng hoặc nhận thức sau 90 ngày điều trị citicoline so với giả dược.
Các kết quả này khác với một số nội dung trong nhãn thuốc và phải được trình bày như sự khác biệt giữa phê duyệt quản lý với bằng chứng thử nghiệm.
Liều dùng và cách sử dụng
Theo SmPC Somazina tại Tây Ban Nha, liều tham khảo cho người lớn là 500–2.000 mg/ngày, tùy mức độ bệnh cần điều trị.
Đối với dạng tiêm:
- Có thể tiêm bắp, tiêm tĩnh mạch chậm trong khoảng 3–5 phút hoặc truyền tĩnh mạch.
- Khi truyền, SmPC hướng dẫn tốc độ 40–60 giọt/phút.
- Nếu xuất huyết nội sọ vẫn tiếp diễn, SmPC khuyến nghị không vượt quá 1.000 mg/ngày và phải truyền tĩnh mạch rất chậm.
Đây là thông tin nhãn tham khảo, không phải liều cá nhân hóa. Không tự áp dụng, đặc biệt trong đột quỵ hoặc chấn thương sọ não.
- Dung dịch uống có thể dùng trực tiếp hoặc pha với khoảng nửa cốc nước theo hướng dẫn sản phẩm.
- Thuốc tiêm phải do nhân viên y tế thực hiện.
- Tiêm tĩnh mạch phải tiến hành chậm; truyền phải theo đúng tốc độ của sản phẩm.
- Không tự chuyển đổi giữa dạng uống và dạng tiêm.
- Không dùng citicoline để trì hoãn cấp cứu, chẩn đoán hình ảnh, tái tưới máu não, phẫu thuật, hồi sức hoặc phục hồi chức năng.
- Không tự tăng liều với mục đích “bổ não” hoặc cải thiện trí nhớ.
Cần theo dõi đáp ứng thần kinh và nhận thức theo mục tiêu điều trị; huyết áp; đau đầu, chóng mặt; rối loạn tiêu hóa; khó thở; phát ban, mày đay, ban xuất huyết và phù. Với dạng tiêm, cần theo dõi trong và sau khi tiêm hoặc truyền.
Người bệnh đột quỵ hoặc chấn thương sọ não phải tiếp tục được theo dõi và điều trị theo phác đồ cấp cứu tiêu chuẩn; không đánh giá hiệu quả chỉ dựa trên cảm giác tỉnh táo hoặc trí nhớ chủ quan.
Cảnh báo và lưu ý về Citicoline
- Quá mẫn với citicoline hoặc bất kỳ tá dược nào của sản phẩm.
- Tăng trương lực hệ thần kinh phó giao cảm.
SmPC Somazina ghi nhận các phản ứng rất hiếm, dưới 1/10.000, gồm:
- Ảo giác.
- Đau đầu, chóng mặt.
- Tăng hoặc hạ huyết áp.
- Khó thở.
- Buồn nôn, nôn, đôi khi tiêu chảy.
- Đỏ bừng, mày đay, phát ban, ban xuất huyết.
- Ớn lạnh và phù.
Tần suất thực tế có thể khác nhau theo sản phẩm, đường dùng, bệnh nền và hệ thống cảnh giác dược.
Các biểu hiện cần được đánh giá y tế khẩn cấp gồm khó thở, phù tiến triển, mày đay hoặc phát ban lan rộng, ban xuất huyết, hạ huyết áp có triệu chứng, tăng huyết áp nghiêm trọng, lú lẫn hoặc ảo giác rõ rệt.
Không tiếp tục tự dùng thuốc khi xuất hiện dấu hiệu nghi ngờ phản ứng quá mẫn hoặc rối loạn huyết động.
- Dạng tiêm tĩnh mạch phải được sử dụng chậm.
- Khi xuất huyết nội sọ còn tiếp diễn, SmPC dạng tiêm khuyến nghị không vượt quá 1.000 mg/ngày và truyền rất chậm.
- Một số dung dịch uống có sorbitol, paraben, phẩm màu Ponceau 4R, formaldehyde và natri; cảnh báo phụ thuộc đúng công thức sản phẩm.
- Người không dung nạp fructose di truyền không được dùng sản phẩm Somazina uống chứa sorbitol được dẫn nguồn.
- Citicoline không thay thế các biện pháp điều trị chuẩn trong đột quỵ hoặc chấn thương sọ não.
SmPC dung dịch uống cho biết chưa ghi nhận trường hợp quá liều. SmPC dạng tiêm nhận định nguy cơ ngộ độc thấp nhưng hướng dẫn điều trị triệu chứng nếu vô tình dùng quá liều.
Không có căn cứ để tự theo dõi tại nhà sau khi dùng nhầm liều lớn. Cần liên hệ cơ sở y tế và cung cấp tên sản phẩm, hàm lượng, đường dùng, liều cùng thời điểm sử dụng.
- Dung dịch uống Somazina: bảo quản trong bao bì gốc.
- Dung dịch tiêm Somazina: SmPC không yêu cầu điều kiện bảo quản đặc biệt.
- Ống tiêm chỉ dùng một lần, phải sử dụng ngay sau khi mở và loại bỏ phần còn thừa.
Luôn ưu tiên điều kiện ghi trên nhãn của đúng sản phẩm đang sử dụng.
Đối tượng đặc biệt
Kinh nghiệm sử dụng ở trẻ em còn hạn chế. SmPC Somazina chỉ đề nghị sử dụng khi lợi ích điều trị dự kiến lớn hơn nguy cơ có thể xảy ra. Không tự áp dụng liều người lớn hoặc quy đổi liều theo cân nặng khi chưa có chỉ định chuyên khoa.
SmPC Somazina không yêu cầu điều chỉnh liều riêng chỉ dựa trên tuổi cao. Tuy nhiên, người cao tuổi vẫn cần được đánh giá toàn trạng, bệnh đồng mắc, khả năng nuốt, thuốc đang dùng và mục tiêu điều trị.
Chưa có đủ dữ liệu về việc sử dụng citicoline ở phụ nữ mang thai. SmPC khuyến cáo không dùng trong thai kỳ trừ khi thật sự cần thiết và lợi ích điều trị dự kiến lớn hơn nguy cơ có thể xảy ra.
Theo SmPC Somazina, citicoline không ảnh hưởng đến khả năng lái xe và vận hành máy. Tuy nhiên, thuốc rất hiếm khi gây đau đầu, chóng mặt, thay đổi huyết áp hoặc ảo giác; không nên lái xe khi đang có các triệu chứng này.
Tương tác thuốc của Citicoline
- Citicoline có thể làm tăng tác dụng của thuốc chứa levodopa.
- Không dùng đồng thời với thuốc chứa meclofenoxate; SmPC dạng tiêm cũng đề cập centrophenoxine.
Người đang điều trị Parkinson hoặc dùng thuốc tác động thần kinh trung ương cần cung cấp đầy đủ danh sách thuốc cho bác sĩ hoặc dược sĩ.
Thắc mắc về hoạt chất Citicoline
Citicoline, hay CDP-choline, là chất trung gian trong quá trình tổng hợp phosphatidylcholine của màng tế bào. Hoạt chất thuộc nhóm thuốc kích thích tâm thần và nootropic khác, mã ATC N06BX06.
Một số nhãn thuốc tại Tây Ban Nha có chỉ định cho rối loạn thần kinh và nhận thức liên quan đến tai biến mạch máu não. Tuy nhiên, tổng quan Cochrane cho thấy citicoline có thể tạo ra rất ít hoặc không có khác biệt về tử vong, mức độ phụ thuộc, hồi phục chức năng và thần kinh trong đột quỵ thiếu máu não cấp; độ chắc chắn bằng chứng thấp. Thuốc không thay thế điều trị tái tưới máu và chăm sóc đột quỵ cấp.
Chấn thương sọ não là chỉ định trong một số SmPC quốc gia. Tuy nhiên, thử nghiệm COBRIT ở 1.213 người bệnh không ghi nhận cải thiện chức năng hoặc nhận thức sau 90 ngày dùng citicoline so với giả dược. Vì vậy, không nên trình bày hiệu quả này như một kết luận chắc chắn.
Không có căn cứ từ các nguồn chính được sử dụng trong bài để khuyến nghị citicoline như thuốc tăng trí nhớ thường quy cho người khỏe mạnh. Không nên tự dùng với mục đích học tập, tập trung hoặc “bổ não”.
Citicoline có thể làm tăng tác dụng của levodopa và không nên dùng đồng thời với meclofenoxate theo SmPC Somazina. Người đang điều trị Parkinson phải trao đổi với bác sĩ trước khi sử dụng.

