Bifidobacterium lactis là tên cũ thường gặp của Bifidobacterium animalis subsp. lactis, một phân loài vi khuẩn được sử dụng trong một số thực phẩm và chế phẩm probiotic. Đây không phải là một phân tử thuốc theo nghĩa thông thường; hiệu quả và độ an toàn cần được đánh giá theo từng chủng cụ thể, chẳng hạn BB-12, HN019 hoặc Bi-07. Không thể suy rộng kết quả nghiên cứu của một chủng cho mọi sản phẩm ghi “Bifidobacterium lactis”. Một số nghiên cứu đã khảo sát các chủng thuộc phân loài này trong điều hòa nhu động ruột, táo bón, tiêu chảy liên quan kháng sinh và các rối loạn tiêu hóa khác, nhưng kết quả chưa hoàn toàn nhất quán. Liều sử dụng phải căn cứ vào chủng, số lượng vi khuẩn sống tính theo CFU, dạng bào chế và đối tượng đã được nghiên cứu. Người sinh non, suy giảm miễn dịch, bệnh nặng hoặc có catheter tĩnh mạch không nên tự ý sử dụng probiotic sống.
Nội dung chính
- Tên khoa học hiện hành: Bifidobacterium animalis subsp. lactis; Bifidobacterium lactis là tên đồng nghĩa cũ.
- Bản chất: Vi khuẩn sống, Gram dương, kỵ khí; một số chủng được phát triển làm probiotic.
- Nguyên tắc đánh giá: Tác dụng phải được chứng minh theo đúng chủng, liều, dạng sản phẩm và quần thể nghiên cứu.
- Công dụng: Chưa có một công dụng chung có thể áp dụng cho tất cả chủng B. lactis. Bằng chứng về táo bón và các rối loạn tiêu hóa còn không đồng nhất.
- Liều dùng: Không có liều chung cho toàn phân loài; không nên lựa chọn chỉ dựa trên số CFU cao.
- An toàn: Thường dung nạp tương đối tốt ở người khỏe mạnh, nhưng dữ liệu dài hạn còn hạn chế; nguy cơ nhiễm trùng xâm lấn hiếm gặp cần lưu ý ở người nguy cơ cao.
- Trẻ sinh non: Không tự ý sử dụng. FDA đã cảnh báo nguy cơ bệnh nhiễm trùng xâm lấn, có thể gây tử vong, khi dùng probiotic sống ở trẻ sinh non.
Hoạt chất Bifidobacterium lactis là gì?
Bifidobacterium lactis là tên thường dùng của Bifidobacterium animalis subsp. lactis, một phân loài vi khuẩn được sử dụng trong một số chế phẩm probiotic.
Định nghĩa dễ trích dẫn: Bifidobacterium lactis không phải là một hoạt chất đồng nhất; mỗi chủng có thể có đặc điểm, liều nghiên cứu và tác dụng lâm sàng khác nhau.
Bifidobacterium lactis
INN Tên khoa học tiếng Anh hiện hành: Bifidobacterium animalis subsp. lactis.INN.Đây là một vi sinh vật sống, không phải hoạt chất hóa học có INN điển hình.
Danh pháp · định danh phân tử · tính chất vật lý · tính chất lý–hóa · độ ổn định · tiêu chuẩn dược điển
Danh pháp
Hệ thống tên gọi chuẩn của dược chất
| Tên hoạt chất | Bifidobacterium lactis |
|---|---|
| Tên tiếng Anh / tên chung quốc tế (INN) | Tên khoa học tiếng Anh hiện hành: Bifidobacterium animalis subsp. lactis.INN.Đây là một vi sinh vật sống, không phải hoạt chất hóa học có INN điển hình. |
| Tên khác / tên đồng nghĩa | Bifidobacterium lactis Meile et al. 1997. |
Định danh & cấu trúc phân tử
Mã định danh và biểu diễn cấu trúc phân tử
| Số đăng ký CAS | Không áp dụng |
|---|---|
| UNII | 5307V7XW8I |
| PubChem CID | Không áp dụng |
| RxNorm CUI | 6205 |
Dược động học của Bifidobacterium lactis
Dược động học cổ điển gồm hấp thu, phân bố, chuyển hóa và thải trừ không áp dụng đầy đủ cho B. lactis như đối với một phân tử thuốc. Sau khi uống, vi sinh vật phải duy trì khả năng sống qua quá trình bảo quản và đường tiêu hóa, sau đó tương tác với hệ vi sinh, niêm mạc và các chất nền trong ruột.
Tác dụng probiotic không nhất thiết đòi hỏi vi khuẩn phải định cư vĩnh viễn. Các bằng chứng hiện có cho thấy tác động có thể xuất phát từ sự tương tác tạm thời với vật chủ và hệ vi sinh hơn là thay thế trực tiếp vi khuẩn thường trú.
Giai đoạn I: Hấp thu
B. lactis chủ yếu được sử dụng để tác động tại đường tiêu hóa và không được mô tả là hấp thu toàn thân theo cơ chế của thuốc phân tử nhỏ.
Tuy nhiên, do đây là vi sinh vật sống, nguy cơ xuyên hàng rào niêm mạc và gây nhiễm trùng xâm lấn hiếm gặp không thể loại trừ ở người suy giảm miễn dịch, bệnh nặng, trẻ sinh non hoặc người có catheter tĩnh mạch.
| F · Sinh khả dụng | Không có tỷ lệ sinh khả dụng phần trăm thống nhất như đối với thuốc hóa học. Với probiotic, các thông số phù hợp hơn gồm số lượng vi khuẩn còn sống, khả năng sống sót qua đường tiêu hóa và lượng CFU còn lại đến cuối hạn sử dụng. Giá trị cụ thể phụ thuộc chủng, công thức và sản phẩm. |
|---|
Giai đoạn II: Phân bố
Vi sinh vật chủ yếu hiện diện tạm thời trong lòng đường tiêu hóa và có thể tương tác với niêm mạc, hệ miễn dịch tại ruột cùng hệ vi sinh thường trú. Dữ liệu định lượng về phân bố của toàn bộ phân loài.
Giai đoạn III: Chuyển hóa
Không trải qua chuyển hóa gan theo cách của thuốc hóa học. Các chủng Bifidobacterium có thể chuyển hóa chất nền trong ruột và tạo các sản phẩm chuyển hóa, trong đó có acid hữu cơ; đặc điểm cụ thể phụ thuộc chủng, chế độ ăn và hệ vi sinh của vật chủ.
Giai đoạn IV: Thải trừ
Không áp dụng khái niệm thải trừ thuốc theo thận hoặc mật. Vi sinh vật không tồn lưu có thể được loại bỏ qua phân; thời gian tồn tại và lượng được phát hiện sau khi ngừng sử dụng phụ thuộc chủng và từng nghiên cứu.
Dữ liệu thải trừ định lượng chung.
| t½ · Thời gian bán thải | Khái niệm thời gian bán thải huyết tương không phù hợp với một vi sinh vật probiotic chủ yếu hoạt động trong đường tiêu hóa. |
|---|
Yếu tố ảnh hưởng đến dược động học
- Chủng vi khuẩn và đặc tính di truyền của chủng.
- Số CFU còn sống đến cuối hạn sử dụng.
- Dạng bào chế và nền thực phẩm.
- Điều kiện bảo quản, nhiệt độ và độ ẩm.
- Acid dạ dày, dịch mật và thời điểm sử dụng.
- Kháng sinh đang dùng.
- Tuổi, chế độ ăn, bệnh nền và thành phần hệ vi sinh của người sử dụng.
Nhãn probiotic nên ghi rõ chủng, số lượng sống đến cuối hạn, điều kiện bảo quản và liều đã được chứng minh.
Thông số dược động học cần được đọc cùng đường dùng, liều, dạng bào chế, quần thể và nguồn dữ liệu. Hàng chưa có dữ liệu sẽ tự động được ẩn.
Dược lý và cơ chế của Bifidobacterium lactis
- Vi sinh vật sống dùng trong probiotic.
- Vi sinh vật tác động tại đường tiêu hóa.
- Có thể được xếp vào nhóm vi sinh vật chống tiêu chảy A07FA khi thành phẩm được đăng ký dưới dạng thuốc phù hợp.
- Không phải kháng sinh và không thay thế thuốc điều trị nhiễm khuẩn.
Tình trạng nhóm dược lý chính thức của từng thành phẩm tại Việt Nam.
Phần III: Cơ chế tác dụng
Các cơ chế được đề xuất đối với probiotic nói chung và một số chủng Bifidobacterium gồm:
- Tương tác với hệ vi sinh thường trú và cạnh tranh với một số vi sinh vật có khả năng gây bệnh.
- Tạo các sản phẩm chuyển hóa như acid hữu cơ.
- Tác động đến hàng rào biểu mô ruột.
- Điều hòa tín hiệu miễn dịch tại niêm mạc.
- Ảnh hưởng đến môi trường trong lòng ruột và hoạt động của hệ vi sinh.
Không phải tất cả cơ chế trên đều đã được chứng minh ở người đối với mọi chủng B. lactis.
Phần IV: Dược lực học và đáp ứng
Dược lực học mang tính đặc hiệu theo chủng. Hai sản phẩm cùng ghi B. lactis nhưng sử dụng các chủng khác nhau không nhất thiết tạo ra tác dụng giống nhau.
Mức độ đáp ứng còn phụ thuộc liều, thời gian dùng, dạng sản phẩm, bệnh lý, chế độ ăn và hệ vi sinh ban đầu của người sử dụng. Liều cao hơn không mặc nhiên tạo hiệu quả tốt hơn.
Ki, Kd, IC50, EC50 và ED50 chỉ có ý nghĩa khi đi kèm đúng đích, loài, assay, đơn vị và nguồn. Field chưa có dữ liệu sẽ tự động được ẩn.
Chỉ định của Bifidobacterium lactis
Chỉ định được phê duyệt thống nhất cho toàn bộ B. lactis: .
Một số thành phẩm chứa các chủng B. lactis được nghiên cứu hoặc được ghi nhãn nhằm hỗ trợ chức năng tiêu hóa, điều hòa số lần đi tiêu hoặc sử dụng cùng kháng sinh. Tuy nhiên, chỉ định hợp pháp và nội dung được phép công bố phải căn cứ hồ sơ của từng thành phẩm.
Không nên dùng tên phân loài B. lactis để suy ra rằng mọi sản phẩm đều điều trị được táo bón, tiêu chảy, hội chứng ruột kích thích hoặc bệnh lý khác.
Các chủng thuộc B. animalis subsp. lactis đã hoặc đang được nghiên cứu trong:
- Tăng tần suất đi tiêu và cải thiện một số triệu chứng táo bón.
- Tiêu chảy liên quan đến kháng sinh.
- Triệu chứng đầy hơi, đau bụng hoặc hội chứng ruột kích thích.
- Khả năng tiêu hóa lactose.
- Nhiễm trùng đường hô hấp.
- Đáp ứng miễn dịch.
- Một số chỉ dấu chuyển hóa và kiểm soát cân nặng.
Bằng chứng không đồng nhất và không được phép suy rộng giữa các chủng. Trong thử nghiệm ngẫu nhiên lớn công bố năm 2024, HN019 ở liều được nghiên cứu không vượt giả dược về tiêu chí chính là số lần đại tiện tự phát hoàn toàn ở người táo bón chức năng.
Các ứng dụng trên không mặc nhiên là chỉ định được phê duyệt tại Việt Nam.
Liều dùng và cách sử dụng
Không có liều chung cho mọi chủng Bifidobacterium lactis.
Liều phải xác định đồng thời theo:
- Tên chủng đầy đủ.
- Chỉ định hoặc mục tiêu sử dụng.
- Độ tuổi và tình trạng sức khỏe.
- Số CFU còn sống đến cuối hạn sử dụng.
- Dạng bào chế.
- Liều đã được sử dụng trong nghiên cứu lâm sàng của chính chủng đó.
Ví dụ, HN019 đã được nghiên cứu ở các mức khoảng (10^9)–(10^{10}) CFU/ngày trong 28 ngày; một thử nghiệm khác sử dụng 4,69 × (10^9) CFU/ngày trong 8 tuần nhưng không cho thấy ưu thế so với giả dược về tiêu chí chính. Các mức này chỉ mô tả nghiên cứu, không phải khuyến cáo tự dùng.
Người dùng cần tuân thủ nhãn đã được phê duyệt và hỏi bác sĩ hoặc dược sĩ trước khi sử dụng, đặc biệt ở trẻ em và người có bệnh nền.
- Đọc đúng tên chủng, không chỉ đọc tên loài hoặc phân loài.
- Kiểm tra số CFU được bảo đảm đến cuối hạn sử dụng, không chỉ số lượng tại thời điểm sản xuất.
- Sử dụng đúng điều kiện bảo quản trên nhãn.
- Không tự ý tăng liều vì CFU cao hơn không đồng nghĩa với hiệu quả cao hơn.
- Không pha với đồ uống quá nóng nếu hướng dẫn sản phẩm không cho phép.
- Không dùng sản phẩm hết hạn hoặc có bao bì hư hỏng.
- Không dùng probiotic để trì hoãn việc khám khi có sốt, mất nước, nôn kéo dài, tiêu chảy có máu, sụt cân hoặc đau bụng dữ dội.
Khi dùng cùng kháng sinh, khoảng cách khoảng 2 giờ có thể là biện pháp thận trọng đối với probiotic vi khuẩn, nhưng chưa có nghiên cứu trực tiếp xác định khoảng cách tối ưu.
Theo dõi:
- Mức độ đầy hơi, đau bụng, tiêu chảy hoặc táo bón.
- Tần suất và tính chất phân nếu sử dụng với mục tiêu hỗ trợ nhu động ruột.
- Dấu hiệu dị ứng.
- Sốt, rét run, lừ đừ hoặc dấu hiệu nhiễm trùng ở người có nguy cơ cao.
- Khả năng dung nạp ở trẻ em.
- Hiệu quả sau khoảng thời gian được ghi trên nhãn hoặc do chuyên gia y tế hướng dẫn.
Ngừng dùng và liên hệ cơ sở y tế nếu triệu chứng nặng lên, xuất hiện sốt, phân có máu, mất nước, khó thở, phát ban toàn thân hoặc dấu hiệu nhiễm trùng.
Cảnh báo và lưu ý về Bifidobacterium lactis
Chống chỉ định thống nhất cho tất cả sản phẩm chứa B. lactis.
Không sử dụng sản phẩm nếu đã biết dị ứng với bất kỳ thành phần nào của thành phẩm.
Người suy giảm miễn dịch nặng, bệnh nặng, trẻ sinh non, người có catheter tĩnh mạch trung tâm hoặc tổn thương hàng rào ruột không nên tự dùng probiotic sống; việc sử dụng phải do chuyên gia y tế đánh giá lợi ích và nguy cơ.
Các triệu chứng đã được ghi nhận với probiotic nói chung thường nhẹ và có thể gồm:
- Đầy hơi.
- Chướng bụng.
- Đau quặn hoặc khó chịu bụng.
- Buồn nôn.
- Thay đổi tính chất phân.
- Tiêu chảy hoặc táo bón thoáng qua.
Tần suất riêng của từng chủng B. lactis. Phần lớn dữ liệu an toàn hiện có tập trung ở một số chủng Bifidobacterium và các quần thể tương đối khỏe mạnh.
Hiếm gặp nhưng có thể nghiêm trọng:
- Nhiễm khuẩn huyết hoặc nhiễm trùng xâm lấn do vi sinh vật trong sản phẩm.
- Phản ứng dị ứng nặng.
- Biến cố liên quan đến tạp nhiễm hoặc sản phẩm không đạt chất lượng.
- Nguy cơ truyền gen kháng kháng sinh về mặt lý thuyết hoặc theo đặc điểm của từng chủng.
Nguy cơ cao hơn ở trẻ sinh non, người suy giảm miễn dịch, người bệnh nặng và người có đường truyền tĩnh mạch lưu. FDA đã cảnh báo về bệnh nhiễm trùng xâm lấn, có thể tử vong, khi sử dụng probiotic sống ở trẻ sinh non; cảnh báo này áp dụng cho probiotic nói chung và không phải báo cáo riêng về B. lactis.
Thận trọng đặc biệt ở:
- Trẻ sinh non hoặc trẻ có cân nặng khi sinh rất thấp.
- Người suy giảm miễn dịch.
- Người bệnh nặng hoặc đang điều trị tại khoa hồi sức.
- Người có catheter tĩnh mạch trung tâm.
- Người có tổn thương hàng rào ruột, sau phẫu thuật lớn hoặc viêm tụy nặng.
- Người đang sốt hoặc nghi ngờ nhiễm trùng huyết.
- Người dị ứng với sữa, đậu nành hoặc tá dược có trong thành phẩm.
Chỉ chọn sản phẩm ghi rõ tên chủng, số CFU, hạn dùng, điều kiện bảo quản và nhà sản xuất có hệ thống kiểm soát chất lượng phù hợp.
Ngưỡng quá liều và biểu hiện độc tính đặc hiệu.
Nếu dùng nhiều hơn hướng dẫn:
- Không tiếp tục tăng hoặc lặp lại liều.
- Theo dõi đầy hơi, đau bụng, tiêu chảy, nôn và dấu hiệu dị ứng.
- Uống đủ nước nếu không có chống chỉ định y khoa.
- Liên hệ bác sĩ hoặc dược sĩ nếu triệu chứng kéo dài.
- Đến cơ sở y tế ngay nếu có sốt cao, rét run, lừ đừ, khó thở, mất nước, phân có máu hoặc dấu hiệu nhiễm trùng.
Không tự gây nôn và không tự dùng kháng sinh để xử trí.
Điều kiện bảo quản chung không thể áp dụng cho mọi sản phẩm vì độ ổn định phụ thuộc chủng và công nghệ bào chế.
- Bảo quản đúng nhiệt độ, độ ẩm và điều kiện ghi trên nhãn.
- Một số sản phẩm cần bảo quản lạnh; một số dạng đông khô có thể bảo quản ở nhiệt độ phòng.
- Tránh nhiệt độ cao, ánh nắng trực tiếp và độ ẩm.
- Đóng kín bao bì sau khi mở.
- Không sử dụng sau hạn dùng.
Nhãn sản phẩm probiotic nên nêu điều kiện bảo quản và số lượng vi sinh vật sống được bảo đảm đến cuối hạn. Nhiệt độ cụ thể theo từng thành phẩm.
Đối tượng đặc biệt
Một số chủng B. lactis đã được nghiên cứu ở trẻ em, nhưng kết quả của một chủng không được suy rộng cho mọi sản phẩm hoặc mọi độ tuổi.
- Không tự ý dùng cho trẻ sơ sinh hoặc trẻ có bệnh nền.
- Liều phải căn cứ đúng sản phẩm, chủng, độ tuổi và chỉ định.
- Trẻ sinh non hoặc cân nặng khi sinh rất thấp là nhóm nguy cơ đặc biệt; FDA không ủng hộ việc sử dụng probiotic sống tùy tiện trong nhóm này do nguy cơ nhiễm trùng xâm lấn.
- Dữ liệu an toàn và liều cho từng nhóm tuổi theo từng chủng.
Không có khuyến cáo điều chỉnh liều chung chỉ dựa trên tuổi.
Cần thận trọng hơn nếu người cao tuổi:
- Suy giảm miễn dịch hoặc suy kiệt.
- Đang điều trị ung thư.
- Có catheter tĩnh mạch.
- Đang nằm viện hoặc mắc bệnh nặng.
- Dùng nhiều thuốc hoặc có rối loạn nuốt.
Dữ liệu riêng cho người cao tuổi theo từng chủng.
Dữ liệu riêng về từng chủng B. lactis trong thai kỳ còn hạn chế và không thể suy rộng giữa các sản phẩm.
Mức độ an toàn, liều và chỉ định được phê duyệt trong thai kỳ.
Phụ nữ có thai nên hỏi bác sĩ hoặc dược sĩ trước khi sử dụng, đặc biệt khi có thai kỳ nguy cơ cao, suy giảm miễn dịch hoặc bệnh lý tiêu hóa nặng.
Dữ liệu riêng theo chủng và thành phẩm còn hạn chế.
Khả năng sử dụng, liều và chỉ định trong thời kỳ cho con bú.
Cần đánh giá thêm tình trạng sức khỏe của mẹ, tuổi thai khi sinh, sức khỏe của trẻ và thành phần tá dược của sản phẩm.
Không có cơ sở để áp dụng điều chỉnh liều theo độ thanh thải gan như đối với thuốc hóa học. Tuy nhiên, dữ liệu an toàn ở người suy gan, đặc biệt suy gan mất bù hoặc có nguy cơ nhiễm trùng, còn hạn chế.
Khuyến cáo liều chính thức.
Không tự sử dụng khi đang mắc bệnh gan nặng hoặc nằm viện.
Không có cơ sở để áp dụng điều chỉnh liều theo độ lọc cầu thận như đối với thuốc được thải qua thận. Dữ liệu an toàn ở người suy thận nặng, lọc máu hoặc suy giảm miễn dịch còn hạn chế.
Khuyến cáo liều chính thức.
Không có bằng chứng cho thấy B. lactis trực tiếp gây an thần hoặc làm giảm khả năng lái xe.
Dữ liệu chính thức theo từng thành phẩm.
Không lái xe hoặc vận hành máy nếu xuất hiện đau bụng nhiều, chóng mặt, mất nước hoặc triệu chứng bất thường do bệnh lý đang mắc.
Tương tác thuốc của Bifidobacterium lactis
- Kháng sinh: Có thể làm giảm khả năng sống của probiotic vi khuẩn nhạy cảm. Khoảng cách khoảng 2 giờ có thể được cân nhắc, nhưng phương án tối ưu chưa được xác định bằng nghiên cứu so sánh trực tiếp.
- Thuốc ức chế miễn dịch, hóa trị hoặc điều trị gây suy giảm miễn dịch: Không nhất thiết là tương tác dược động học, nhưng làm thay đổi mức độ an toàn của việc đưa vi sinh vật sống vào cơ thể.
- Thuốc chống nấm: Không dự kiến tác động trực tiếp lên Bifidobacterium như đối với probiotic nấm men; dữ liệu lâm sàng cụ thể.
- Các tương tác khác.
Không tự ý thay đổi kháng sinh hoặc thuốc đang điều trị để sử dụng probiotic.
Thắc mắc về hoạt chất Bifidobacterium lactis
Bifidobacterium lactis là tên cũ thường dùng của Bifidobacterium animalis subsp. lactis. Đây là một phân loài vi khuẩn; một số chủng thuộc phân loài này được sử dụng làm probiotic trong thực phẩm hoặc chế phẩm bổ sung. Tác dụng phải được đánh giá theo đúng chủng, không chỉ dựa trên tên B. lactis.
Không thể xác định chỉ dựa trên tên vi sinh vật. B. lactis có thể xuất hiện trong thực phẩm, thực phẩm bổ sung hoặc một số chế phẩm được đăng ký dưới dạng thuốc. Cần kiểm tra phân loại và hồ sơ pháp lý của thành phẩm cụ thể. Tình trạng của từng sản phẩm tại Việt Nam.
Chưa thể khẳng định chung cho toàn bộ B. lactis. Một số nghiên cứu với các chủng cụ thể ghi nhận thay đổi về tần suất đi tiêu hoặc triệu chứng, nhưng bằng chứng không đồng nhất. Thử nghiệm lớn năm 2024 cho thấy HN019 ở liều nghiên cứu không vượt giả dược về tiêu chí chính. B. lactis không nên được dùng để trì hoãn chẩn đoán và điều trị táo bón kéo dài.
Một số probiotic được nghiên cứu khi sử dụng trong thời gian điều trị kháng sinh, nhưng hiệu quả phụ thuộc chủng. Vì nhiều probiotic vi khuẩn nhạy cảm với kháng sinh, khoảng cách khoảng 2 giờ có thể được cân nhắc; chưa có nghiên cứu xác định đây là khoảng cách tối ưu. Không tự ngừng hoặc thay đổi liều kháng sinh.
Cần đặc biệt thận trọng ở trẻ sinh non, người suy giảm miễn dịch, người bệnh nặng, người có catheter tĩnh mạch và người có tổn thương hàng rào ruột. Những đối tượng này không nên tự sử dụng probiotic sống mà cần được bác sĩ đánh giá lợi ích và nguy cơ.

