Bàn chân khoèo là dị tật bẩm sinh khiến bàn chân quay vào trong và chúc xuống, gót nghiêng, vòm trong cao và phần trước bàn chân khép. Khác với bàn chân vẹo do tư thế có thể đưa về vị trí trung tính, bàn chân khoèo thật sự thường cứng và liên quan đồng thời xương, khớp, dây chằng, gân Achilles và cơ cẳng chân. Trẻ thường không đau khi sơ sinh, nhưng nếu không điều trị sẽ khó đặt lòng bàn chân xuống đất, dễ chai đau, khó mang giày và hạn chế đi lại. Chẩn đoán chủ yếu bằng khám sau sinh; siêu âm thai có thể phát hiện sớm nhưng không luôn xác định mức độ hay bệnh kèm. Phương pháp Ponseti với nắn nhẹ, bó bột tuần tự, thường kèm cắt gân Achilles qua da và nẹp duy trì là điều trị đầu tay. Bắt đầu sớm, đúng kỹ thuật và tuân thủ nẹp giúp phần lớn trẻ đi lại và vận động tốt.
Bàn chân khoèo là bệnh gì?
Dị tật ba chiều của toàn bàn chân và cổ chân với bốn thành phần cavus–adductus–varus–equinus. Xương cổ chân lệch tương quan, mô mềm phía trong–sau ngắn và gân Achilles căng. Cần phân biệt với lệch do tư thế mềm và bàn chân áp khép đơn thuần.
| Tên bệnh | Bàn chân khoèo |
|---|---|
| Tên tiếng Anh | Congenital talipes equinovarus (clubfoot) |
| Tên khác / tên đồng nghĩa | Khoèo chân bẩm sinh; chân khoèo; CTEV; talipes equinovarus |
| Mã ICD-10 | Q66.0 – Bàn chân khoèo bẩm sinh kiểu equinovarus; ICD-10-CM có thể mã hóa chi tiết theo bên. |
| Nhóm bệnh / chuyên khoa | Chỉnh hình nhi; dị tật bẩm sinh bàn chân và cổ chân; hệ cơ xương khớp. |
| Cơ quan ảnh hưởng | Xương, khớp, gân và cơ từ cẳng chân xuống bàn chân; cơ bắp chân và bàn chân bên bệnh thường nhỏ hơn. |
| Tính chất bệnh | Dị tật cấu trúc có từ trước sinh, không lây; thường vô căn đa yếu tố, đôi khi đi kèm bệnh thần kinh cơ hoặc hội chứng. |
| Mức độ phổ biến | Một trong những dị tật chi dưới bẩm sinh thường gặp; tần suất thay đổi theo quần thể và khoảng một nửa trường hợp ảnh hưởng hai chân. |
| Bệnh có lây không? | Không |
| Đường lây | Không áp dụng |
Tổng quan chuyên môn về Bàn chân khoèo
Hình thái xương sên và các xương cổ chân bất thường làm xương thuyền, gót và phần trước bàn chân lệch vào trong. Cơ–gân phía sau trong ngắn duy trì gập lòng. Chịu lực trên bờ ngoài khiến da dày, khớp cứng và biến dạng cố định hơn.
- Thể đơn độc/vô căn, không có bệnh nền khác.
- Thể không đơn độc đi kèm bệnh thần kinh cơ, hội chứng hoặc cứng khớp.
- Thể điển hình và thể phức tạp/không điển hình, thường cứng và dễ tuột bột.
- Pirani hoặc Dimeglio dùng mô tả mức độ và theo dõi.
Nam gặp nhiều hơn nữ và khoảng một nửa trường hợp ảnh hưởng hai bên. Tần suất khác nhau giữa quần thể, gợi ý vai trò di truyền–môi trường. Dữ liệu đăng ký dị tật tại Việt Nam chưa đủ đồng nhất.
Bệnh hình thành trong phát triển thai, không qua đường lây. Lệch hình thái xương và co rút mô mềm tiến triển trước sinh; sau sinh, chịu lực sai làm biến dạng cố định hơn nếu không chỉnh.
Nguyên nhân và yếu tố nguy cơ của Bàn chân khoèo
Đa số thể đơn độc không có nguyên nhân cụ thể. Bằng chứng ủng hộ mô hình đa yếu tố gồm khuynh hướng gia đình và khác biệt phát triển mô liên kết. Khi kèm yếu cơ, giảm cảm giác hoặc cứng nhiều khớp, cần tìm bệnh thần kinh cơ/hội chứng.
Không thay đổi được: giới nam, tiền sử gia đình, bệnh thần kinh cơ/hội chứng. Có thể thay đổi: tránh thuốc lá trong thai kỳ theo khuyến cáo chung; sau sinh, bắt đầu điều trị và tuân thủ nẹp đúng kế hoạch.
Trẻ có người thân mắc, siêu âm thai nghi ngờ, tật nứt đốt sống, cứng khớp bẩm sinh hoặc bệnh thần kinh cơ. Trẻ khó mang nẹp sau chỉnh có nguy cơ tái phát.
Triệu chứng và dấu hiệu của Bàn chân khoèo
Biến dạng thấy ngay khi sinh: bàn chân xoay vào, gót cao và không đặt phẳng. Chân bên bệnh nhỏ hơn nhưng thường không đau. Không điều trị sẽ đi bằng bờ ngoài, chai đau và khó mang giày; tái phát sớm biểu hiện giảm gấp mu hoặc gót vẹo trở lại.
- Bàn chân quay vào trong và chúc xuống.
- Gót nhỏ, cao, vẹo trong; gân Achilles căng.
- Vòm trong sâu, phần trước bàn chân khép.
- Khó đưa chân về trung tính bằng lực nhẹ.
- Bắp chân bên bệnh nhỏ hơn, rõ ở trường hợp một bên.
- Ngón cái ngắn, ưỡn và nếp ngang sâu ở thể phức tạp.
- Giảm vận động ngón hoặc dấu thần kinh gợi ý bệnh nền.
- Bàn chân ngửa động khi bước trong tái phát.
Đặt lịch ngay sau sinh khi bàn chân cứng hoặc siêu âm thai nghi ngờ. Khám trong ngày khi ngón sưng tím lạnh, bột ướt, tuột, nứt hoặc gây phồng rộp. Tái khám sớm khi gót trượt khỏi nẹp, giảm gấp mu hoặc dáng đi xoay trong trở lại.
Bệnh không phải cấp cứu đe dọa tính mạng. Đến cấp cứu nếu sau bó bột/mổ, ngón tím đen, lạnh, mất cảm giác, sưng nhanh, đau không kiểm soát hoặc trẻ li bì. Không tự cắt sâu vào bột hay bẻ chân.
Chẩn đoán Bàn chân khoèo
Chẩn đoán chủ yếu bằng hình dạng và độ cứng khi khám. Bác sĩ đánh giá từng thành phần, da, mạch, vận động ngón và thần kinh; khám toàn thân tìm bệnh ở cột sống, khớp háng và khớp khác. Siêu âm thai chỉ hỗ trợ chuẩn bị.
Bác sĩ quan sát vòm chân, mức khép, vị trí gót và gập lòng rồi nắn rất nhẹ để xác định độ mềm, chấm điểm mức độ. Cần kiểm tra bắp chân, ngón, phản xạ và cột sống; cha mẹ không nên tự kéo mạnh.
Thể đơn độc không cần xét nghiệm máu. Xét nghiệm di truyền, chuyển hóa hoặc thần kinh chỉ cân nhắc khi có nhiều dị tật, chậm phát triển, yếu cơ hoặc tiền sử gợi ý hội chứng.
Siêu âm thai có thể phát hiện nhưng có dương tính giả. X-quang sau sinh thường không cần cho thể điển hình vì xương chưa cốt hóa; dùng khi không điển hình, tái phát hoặc lập kế hoạch mổ.
Chẩn đoán dựa trên bốn thành phần CAVE và bàn chân không chỉnh mềm như biến dạng tư thế. Pirani/Dimeglio được dùng theo dõi, nhưng cần khám trực tiếp để sờ mốc xương và đánh giá độ cứng.
Điều trị Bàn chân khoèo
Mục tiêu là bàn chân đặt lòng xuống đất, linh hoạt và không đau. Ponseti sửa vòm, khép, vẹo gót rồi gập lòng; sau đó nẹp duy trì. Thể phối hợp bệnh nền hoặc tái phát cần kế hoạch dài hơn.
Không có thuốc làm thẳng bàn chân. Thuốc tê, giảm đau hoặc thuốc quanh mổ chỉ hỗ trợ; kháng sinh không dùng thường quy cho bó bột không biến chứng. Không bôi thuốc/dầu dưới bột.
Phần lớn trẻ cần cắt gân Achilles qua da sau các lần bó bột để đạt gấp mu; sau đó bó bột giữ sửa. Tái phát có bàn chân ngửa động có thể cần chuyển gân chày trước.
Mổ giải phóng mô mềm rộng được hạn chế vì dễ để lại chân cứng và đau. Phẫu thuật dành cho thể kháng trị hoặc tái phát nặng, có thể chuyển gân hoặc chỉnh xương theo tuổi.
Gia đình cần học giữ bột khô, kiểm tra ngón và mang nẹp giày–thanh đúng. Tất phù hợp, gót nằm sát đáy giày và hỗ trợ tâm lý giúp duy trì nẹp nhiều năm.
Mỗi lần thay bột đánh giá da, tuần hoàn và mức sửa. Trong nẹp, kiểm tra độ vừa, gấp mu và dấu tái phát; khi trẻ đi, quan sát điểm đặt chân, gót và bàn chân ngửa động.
Bó bột gồm nhiều lần thay hàng tuần, có thể thêm đợt bột sau cắt gân. Nẹp gần như toàn thời gian vài tháng đầu rồi khi ngủ trong vài năm; kết thúc do bác sĩ quyết định.
Biến chứng, tiên lượng và phòng ngừa
- Tái phát giảm gấp mu, vẹo gót hoặc khép phần trước.
- Trầy da, phồng rộp, loét ép, bột tuột hoặc biến dạng giữa chân do kỹ thuật sai.
- Bắp chân và bàn chân bên bệnh nhỏ hơn dù chức năng tốt.
- Sau mổ rộng có thể cứng, đau, yếu, quá chỉnh hoặc thoái hóa.
Thể đơn độc điều trị Ponseti đúng thường đạt chức năng tốt, đi giày thường và chơi thể thao. Chân bên bệnh vẫn có thể nhỏ, ít linh hoạt; tiên lượng phụ thuộc độ cứng, bệnh kèm và tuân thủ nẹp.
Có khuynh hướng tái phát trong những năm tăng trưởng, sớm nhất là giảm gấp mu hoặc gót trượt. Không mang nẹp đủ thời gian tăng nguy cơ; phát hiện sớm thường cho phép bó bột lại hoặc thủ thuật nhỏ.
Không có biện pháp chắc chắn phòng hình thành thể vô căn. Phòng tàn tật và tái phát bằng chuyển khám sớm, Ponseti đúng kỹ thuật, chăm sóc bột an toàn và nẹp đủ thời gian.
Chăm sóc và sinh hoạt khi mắc Bàn chân khoèo
Trong bột, trẻ vẫn cử động hông và ngón trong giới hạn; khi mang nẹp có thể đạp hai chân cùng nhau. Sau biết đi, đa số hoạt động bình thường; vật lý trị liệu chỉ định khi yếu/cứng hoặc sau mổ.
Kiểm tra màu, nhiệt, sưng và cử động ngón; quan sát bột ẩm, tuột, mùi hoặc nứt. Với nẹp, ghi thời gian mang và kiểm tra gót đúng vị trí.
- Không tự bẻ chân hoặc sửa gập lòng sai trình tự.
- Không nhét vật, bông hay kem vào trong bột.
- Không làm ướt hoặc tự cắt bột bằng dụng cụ sắc.
- Không ngừng nẹp khi trẻ quấy mà chưa kiểm tra độ vừa.
- Không coi giày chỉnh hình đơn thuần là phương pháp làm thẳng chân chưa điều trị.
Lưu ý cho các nhóm đối tượng đặc biệt
Nên bắt đầu sớm khi mô mềm dễ nắn, nhưng trẻ đến muộn vẫn có thể được đánh giá Ponseti. Nẹp kéo dài qua tuổi biết đi nên cần kế hoạch phù hợp sinh hoạt gia đình.
Người cao tuổi có thể mang di chứng chưa điều trị hoặc sau mổ cũ với cứng, đau và chai chân. Cần chú ý giày dép, da, bệnh mạch máu, đái tháo đường và té ngã.
Bàn chân khoèo ở mẹ không lây cho thai, nhưng tiền sử gia đình làm nguy cơ tương đối tăng. Siêu âm nghi ngờ cần tư vấn và chuẩn bị khám sau sinh, không tự thay đổi phương thức sinh.
Điều trị của trẻ không cản trở bú mẹ. Chọn tư thế không tì lên bột/nẹp; thuốc quanh thủ thuật được đánh giá riêng về tương thích cho bú.
Suy giảm miễn dịch không gây bệnh nhưng tăng nguy cơ nhiễm trùng da, vết cắt gân hoặc vết mổ. Sốt, sưng nóng, chảy dịch hay mùi hôi cần khám sớm.
Tật nứt đốt sống, cứng khớp bẩm sinh, loạn dưỡng cơ hoặc hội chứng làm chân cứng hơn và dễ loét. Điều trị phối hợp nhiều chuyên khoa, ưu tiên bàn chân chịu lực an toàn.
Sau chuyển gân/chỉnh xương, giữ bột khô, nâng chân và theo dõi ngón; tuân thủ không chịu lực. Đau tăng, sốt, dịch thấm bột hoặc ngón tím lạnh cần báo ngay.
Câu hỏi thường gặp về Bàn chân khoèo
Bàn chân khoèo cấu trúc thường không tự trở về bình thường. Khi trẻ lớn, gân và khớp cứng hơn, còn đứng đi trên bờ ngoài làm xuất hiện chai, đau và biến dạng thứ phát. Một số bàn chân lệch do tư thế lại mềm và có thể cải thiện, vì vậy cần khám để phân biệt. Chờ “tự thẳng” ở một bàn chân cứng có thể làm mất giai đoạn điều trị thuận lợi bằng nắn và bó bột.
Ponseti chủ yếu là phương pháp không mổ, gồm nắn nhẹ và bó bột tuần tự. Tuy nhiên, phần lớn trẻ cần một thủ thuật nhỏ cắt gân Achilles qua da để sửa gập lòng còn lại; thủ thuật này khác mổ giải phóng mô mềm rộng. Sau khi đạt sửa, nẹp giày–thanh duy trì kết quả. Hiệu quả phụ thuộc kỹ thuật điều trị và việc gia đình tuân thủ lịch bột, chăm sóc da và nẹp.
Nẹp thường được dùng gần như cả ngày trong giai đoạn đầu sau chỉnh, sau đó chuyển sang mang khi ngủ trong vài năm. Lịch cụ thể khác theo tuổi, độ nặng và khả năng duy trì sửa. Ngừng sớm làm tăng nguy cơ tái phát, nhưng kéo dài hoặc đổi góc nẹp cũng không nên tự quyết. Khi trẻ quấy, cần kiểm tra kích thước giày, vị trí gót, da và cách thắt.
Phần lớn trẻ điều trị thành công có thể đi, chạy, mang giày phổ thông và tham gia nhiều môn thể thao. Bàn chân và bắp chân bên bệnh có thể nhỏ hơn, cổ chân ít gấp lên và mỏi sớm hơn, đặc biệt ở trường hợp một bên. Thể phối hợp bệnh thần kinh cơ hoặc sau mổ rộng có hạn chế nhiều hơn. Hoạt động nên tăng dần, chú ý đau, chai da và giày vừa chân.
Có thể tái phát vì xu hướng co kéo mô mềm còn tồn tại trong thời kỳ tăng trưởng. Dấu hiệu sớm gồm gót không xuống, cổ chân khó gập lên, bàn chân quay vào hoặc trẻ bước bằng bờ ngoài. Tuân thủ nẹp làm giảm nguy cơ nhưng không loại bỏ hoàn toàn. Khi phát hiện sớm, bác sĩ thường có thể bó bột lại, điều chỉnh nẹp hoặc làm thủ thuật nhỏ; chờ chân cứng khiến điều trị phức tạp hơn.
Thông tin trong bài viết chỉ nhằm mục đích cung cấp kiến thức tham khảo, không thay thế cho việc thăm khám, chẩn đoán hoặc điều trị của bác sĩ và nhân viên y tế có chuyên môn. Người đọc không nên tự ý dùng thuốc, thay đổi liều dùng hoặc trì hoãn việc đi khám dựa trên nội dung của bài viết. Khi có dấu hiệu nghiêm trọng hoặc tình trạng sức khỏe diễn biến xấu, hãy liên hệ cơ sở y tế hoặc gọi cấp cứu 115.

