Bacillus subtilis là một loài vi khuẩn hình que, có khả năng tạo bào tử để tồn tại trong những điều kiện môi trường bất lợi. Một số chủng Bacillus subtilis được phát triển thành probiotic dùng trong thực phẩm, thực phẩm bổ sung hoặc chế phẩm đường uống. Tuy nhiên, tên loài Bacillus subtilis không đại diện cho một hoạt chất hoặc một probiotic duy nhất. Tác dụng, liều dùng, khả năng sống qua đường tiêu hóa và độ an toàn phải được đánh giá theo đúng mã chủng, chẳng hạn DE111, HU58, C-3102 hoặc BS50. Một số thử nghiệm trên người ghi nhận thay đổi về tính chất phân hoặc triệu chứng tiêu hóa với các chủng cụ thể, nhưng kết quả không được tự động áp dụng cho toàn bộ loài. Người suy giảm miễn dịch, mắc bệnh nặng, có catheter tĩnh mạch hoặc tổn thương hàng rào ruột cần thận trọng do Bacillus subtilis hiếm khi có thể gây nhiễm trùng xâm lấn.
Nội dung chính
- Bacillus subtilis là gì? Một loài vi khuẩn Gram dương, hình que và có khả năng tạo bào tử.
- Có phải mọi chủng đều là probiotic? Không. Chỉ chủng được xác định đầy đủ và có bằng chứng lợi ích phù hợp mới nên được gọi là probiotic cho mục đích cụ thể.
- Tác dụng có giống nhau không? Không. Hiệu quả và độ an toàn có thể khác giữa DE111, HU58, C-3102, BS50 và các chủng khác.
- Có liều dùng chung không? Không có liều chung cho toàn bộ Bacillus subtilis.
- Ứng dụng đang nghiên cứu: Tính chất phân, tiêu chảy liên quan kháng sinh, táo bón không thường xuyên và một số triệu chứng tiêu hóa.
- Tác dụng phụ thường gặp: Có thể gặp đầy hơi, chướng bụng hoặc thay đổi đại tiện.
- Nguy cơ nghiêm trọng: Nhiễm khuẩn huyết hiếm gặp, chủ yếu đáng lưu ý ở người có bệnh nặng hoặc suy giảm miễn dịch.
- Cách lựa chọn: Kiểm tra đầy đủ loài, mã chủng, số CFU đến hết hạn, điều kiện bảo quản và bằng chứng nghiên cứu.
Hoạt chất Bacillus subtilis là gì?
Bacillus subtilis là một loài vi khuẩn sinh bào tử. Một số chủng được dùng làm probiotic vì có thể sống qua quá trình sản xuất, bảo quản và một phần điều kiện đường tiêu hóa.
Không phải mọi chủng Bacillus subtilis đều là probiotic. Theo định nghĩa khoa học, một vi sinh vật chỉ được gọi là probiotic khi còn sống, được dùng với lượng phù hợp và đã chứng minh lợi ích cho vật chủ.
Bacillus subtilis
Danh pháp · định danh phân tử · tính chất vật lý · tính chất lý–hóa · độ ổn định · tiêu chuẩn dược điển
Danh pháp
Hệ thống tên gọi chuẩn của dược chất
| Tên hoạt chất | Bacillus subtilis |
|---|---|
| Tên tiếng Anh / tên chung quốc tế (INN) | Bacillus subtilis |
| Tên khác / tên đồng nghĩa | B. subtilis: tên viết tắt khoa học. |
Định danh & cấu trúc phân tử
Mã định danh và biểu diễn cấu trúc phân tử
| Số đăng ký CAS | Không áp dụng |
|---|---|
| UNII | Không áp dụng |
| PubChem CID | Không áp dụng |
| RxNorm CUI | Không áp dụng |
Dược động học của Bacillus subtilis
Dược động học cổ điển như nồng độ huyết tương, thể tích phân bố và thời gian bán thải không phù hợp để mô tả đầy đủ Bacillus subtilis sống.
Các nghiên cứu thường đánh giá:
- Khả năng bào tử sống qua dạ dày.
- Khả năng nảy mầm trong đường tiêu hóa.
- Sự hiện diện trong dịch ruột hoặc phân.
- Thời gian tồn tại sau khi ngừng dùng.
- Thay đổi hệ vi sinh và chất chuyển hóa.
Một nghiên cứu nhỏ trên người mang hậu môn nhân tạo hồi tràng cho thấy bào tử B. subtilis DE111 có thể nảy mầm trong ruột non; kết quả này chỉ áp dụng trực tiếp cho chủng và điều kiện nghiên cứu đó.
Giai đoạn I: Hấp thu
Bacillus subtilis dùng làm probiotic chủ yếu được thiết kế để hoạt động tại đường tiêu hóa, không nhằm hấp thu vào máu.
Sự hiện diện của Bacillus subtilis trong máu là bất thường và có thể biểu hiện nhiễm trùng xâm lấn, đặc biệt ở người có yếu tố nguy cơ.
| F · Sinh khả dụng | Không được xác định theo khái niệm sinh khả dụng toàn thân của thuốc phân tử nhỏ. Chỉ số phù hợp hơn là tỷ lệ bào tử còn sống đến đường ruột, khả năng nảy mầm và mức độ tương tác tại chỗ. Giá trị này phụ thuộc chủng, công nghệ sản xuất và dạng bào chế. |
|---|
Giai đoạn II: Phân bố
Chủ yếu tại lòng đường tiêu hóa. Khả năng tồn tại, nảy mầm hoặc hiện diện tạm thời phụ thuộc chủng, liều, vùng đường ruột và hệ vi sinh của từng người.
Giai đoạn III: Chuyển hóa
Sau khi nảy mầm, tế bào sinh dưỡng của một số chủng có thể tương tác với chất dinh dưỡng, hệ vi sinh và niêm mạc ruột; có thể tạo enzyme, chất chuyển hóa hoặc chất có hoạt tính kháng vi sinh.
Loại và mức độ hoạt động mang tính đặc hiệu theo chủng. Không được suy rộng cơ chế được phát hiện ở một chủng sang tất cả Bacillus subtilis.
Giai đoạn IV: Thải trừ
Chủ yếu được đào thải qua phân. Thời gian tồn tại cụ thể sau khi ngừng dùng.
Yếu tố ảnh hưởng đến dược động học
- Mã chủng.
- Liều và số lượng bào tử sống.
- Dạng bào chế.
- Điều kiện bảo quản.
- Tuổi sản phẩm và hạn sử dụng.
- Môi trường acid dạ dày.
- Thời gian vận chuyển đường ruột.
- Hệ vi sinh nền.
- Chế độ ăn.
- Thuốc kháng khuẩn đang sử dụng.
Mức ảnh hưởng cụ thể cần được đánh giá theo từng chủng và sản phẩm.
Thông số dược động học cần được đọc cùng đường dùng, liều, dạng bào chế, quần thể và nguồn dữ liệu. Hàng chưa có dữ liệu sẽ tự động được ẩn.
Dược lý và cơ chế của Bacillus subtilis
- Probiotic vi khuẩn sinh bào tử.
- Vi sinh vật điều biến hệ vi sinh đường ruột.
- Vi sinh vật chống tiêu chảy trong một số chế phẩm thuốc.
- Thành phần thực phẩm hoặc thực phẩm bổ sung ở một số thị trường.
Phần III: Cơ chế tác dụng
Các cơ chế được đề xuất đối với những chủng Bacillus subtilis probiotic gồm:
- Bào tử sống qua một phần điều kiện bất lợi của đường tiêu hóa.
- Nảy mầm thành tế bào sinh dưỡng tại ruột.
- Tương tác với hệ vi sinh thường trú.
- Cạnh tranh chất dinh dưỡng hoặc vị trí sinh thái với một số vi sinh vật khác.
- Tạo enzyme, chất chuyển hóa hoặc chất ức chế vi sinh vật.
- Tương tác với hàng rào niêm mạc và đáp ứng miễn dịch.
Mỗi cơ chế có thể khác nhau giữa các chủng và không đồng nghĩa với hiệu quả điều trị đã được chứng minh.
Phần IV: Dược lực học và đáp ứng
Không có mô hình dược lực học thống nhất cho toàn bộ Bacillus subtilis.
Đáp ứng lâm sàng có thể phụ thuộc vào:
- Mã chủng.
- Số CFU hoặc số bào tử.
- Thời gian sử dụng.
- Dạng đơn chủng hay phối hợp.
- Đối tượng nghiên cứu.
- Tiêu chí đánh giá.
- Chế độ ăn và thuốc dùng kèm.
Số CFU lớn hơn không nhất thiết tạo hiệu quả tốt hơn.
Ki, Kd, IC50, EC50 và ED50 chỉ có ý nghĩa khi đi kèm đúng đích, loài, assay, đơn vị và nguồn. Field chưa có dữ liệu sẽ tự động được ẩn.
Chỉ định của Bacillus subtilis
Chỉ định được phê duyệt thống nhất cho toàn bộ loài Bacillus subtilis.
Một số sản phẩm chứa chủng Bacillus subtilis cụ thể được lưu hành với mục đích hỗ trợ sức khỏe tiêu hóa hoặc hỗ trợ cân bằng hệ vi sinh. Chỉ định hoặc công dụng hợp pháp phải căn cứ nhãn, tờ hướng dẫn và hồ sơ đăng ký của từng sản phẩm tại Việt Nam.
Các nghiên cứu trên người không tạo ra chỉ định chung cho toàn bộ loài.
Một số chủng đã được nghiên cứu trong:
- Phân lỏng hoặc tính chất phân bất thường.
- Táo bón không thường xuyên.
- Đầy hơi và khó chịu vùng bụng.
- Các triệu chứng tiêu hóa ở người khỏe mạnh.
- Tiêu chảy liên quan kháng sinh.
- Điều biến hệ vi sinh hoặc đáp ứng miễn dịch.
- Giảm sự mang Staphylococcus aureus ở ruột và mũi.
Ví dụ, C-3102 đã được nghiên cứu ở người khỏe mạnh có phân lỏng; BS50 và MB40 đã được đánh giá đối với triệu chứng tiêu hóa; HU58 được nghiên cứu trong tiêu chảy liên quan kháng sinh. Đây là dữ liệu theo từng chủng, chưa đủ để coi là công dụng chung của Bacillus subtilis.
Liều dùng và cách sử dụng
Không có liều dùng chung cho toàn bộ Bacillus subtilis.
Nhiều sản phẩm probiotic nói chung cung cấp khoảng 1–10 tỷ CFU mỗi liều, nhưng khoảng này không phải liều khuyến nghị riêng cho Bacillus subtilis. Một số thử nghiệm đã sử dụng khoảng 1 tỷ CFU/ngày với DE111 hoặc khoảng 2,2 tỷ CFU/ngày với C-3102; các liều nghiên cứu này không được tự động áp dụng cho chủng khác hoặc mục đích khác.
Liều phải căn cứ vào:
- Mã chủng.
- Hàm lượng bào tử sống của sản phẩm.
- Độ tuổi.
- Mục đích sử dụng.
- Tờ hướng dẫn được phê duyệt.
- Chỉ định của bác sĩ hoặc dược sĩ.
Không tự ý tăng liều, dùng kéo dài hoặc phối hợp nhiều probiotic.
- Dùng đúng liều và thời gian ghi trên nhãn hoặc tờ hướng dẫn.
- Kiểm tra mã chủng, không chỉ kiểm tra tên Bacillus subtilis.
- Kiểm tra số CFU được bảo đảm đến cuối hạn sử dụng.
- Không pha với thức ăn hoặc đồ uống ở nhiệt độ vượt quá giới hạn do nhà sản xuất quy định.
- Không sử dụng sản phẩm hết hạn, rò rỉ hoặc bảo quản sai điều kiện.
- Không dùng probiotic để thay thế bù nước, kháng sinh hoặc phương pháp điều trị đã được bác sĩ chỉ định.
- Khi đang dùng kháng sinh, hỏi bác sĩ hoặc dược sĩ về thời điểm dùng vì độ nhạy kháng sinh khác nhau giữa các chủng.
Theo dõi:
- Tần suất và tính chất phân.
- Đầy hơi, chướng bụng hoặc đau bụng.
- Tiêu chảy hoặc táo bón mới xuất hiện.
- Sốt, rét run hoặc mệt bất thường.
- Dấu hiệu mất nước.
- Phản ứng dị ứng với thành phần sản phẩm.
Cần khám sớm nếu có sốt cao, phân có máu, đau bụng dữ dội, nôn kéo dài, tiêu chảy nặng, mất nước hoặc triệu chứng nhiễm trùng toàn thân.
Cảnh báo và lưu ý về Bacillus subtilis
Chống chỉ định thống nhất cho toàn bộ Bacillus subtilis.
Không sử dụng khi:
- Có tiền sử mẫn cảm với bất kỳ thành phần nào của sản phẩm.
- Bao bì hoặc chất lượng sản phẩm không bảo đảm.
- Tờ hướng dẫn của sản phẩm quy định chống chỉ định cụ thể.
Người suy giảm miễn dịch, bệnh nặng hoặc có nguy cơ nhiễm trùng xâm lấn không nên tự sử dụng khi chưa được bác sĩ đánh giá.
Các phản ứng có thể gặp với probiotic đường uống:
- Đầy hơi.
- Chướng bụng.
- Khó chịu tiêu hóa.
- Thay đổi tính chất hoặc tần suất phân.
- Buồn nôn.
Tần suất cụ thể cho toàn bộ Bacillus subtilis.
Các thử nghiệm với một số chủng cụ thể ghi nhận khả năng dung nạp tương đối tốt ở người khỏe mạnh, nhưng dữ liệu này không bảo đảm an toàn cho mọi chủng và mọi đối tượng.
Các biến cố hiếm nhưng nghiêm trọng có thể gồm:
- Vi khuẩn vào máu.
- Nhiễm khuẩn huyết.
- Nhiễm trùng liên quan catheter.
- Nhiễm trùng do sản phẩm bị nhiễm tạp.
- Phản ứng quá mẫn nghiêm trọng với thành phần sản phẩm.
Đã có báo cáo nhiễm khuẩn huyết tái diễn do các chủng Bacillus subtilis probiotic ở một bệnh nhân suy giảm miễn dịch. Dữ liệu quan sát mới hơn cũng cho thấy Bacillus subtilis phân lập từ máu không phải lúc nào cũng chỉ là chất nhiễm bẩn xét nghiệm.
Thận trọng ở:
- Người suy giảm miễn dịch.
- Người đang hóa trị hoặc dùng thuốc ức chế miễn dịch.
- Bệnh nhân hồi sức hoặc bệnh nặng.
- Người có catheter tĩnh mạch trung tâm.
- Người có tổn thương hàng rào ruột.
- Người mới phẫu thuật đường tiêu hóa.
- Trẻ sinh non hoặc trẻ bệnh nặng.
- Người có van tim nhân tạo hoặc tiền sử viêm nội tâm mạc.
- Người đang dùng nhiều thuốc.
Đánh giá an toàn cần bao gồm xác định chính xác chủng, loại trừ khả năng sinh độc tố và đánh giá gene kháng kháng sinh có thể truyền được.
Không có định nghĩa quá liều thống nhất và không có thuốc giải độc đặc hiệu.
Khi dùng nhiều hơn hướng dẫn:
- Ngừng dùng thêm.
- Theo dõi triệu chứng tiêu hóa.
- Duy trì bù nước phù hợp.
- Liên hệ bác sĩ hoặc cơ sở y tế nếu có sốt, nôn kéo dài, tiêu chảy nặng, đau bụng nhiều hoặc dấu hiệu nhiễm trùng.
- Người thuộc nhóm nguy cơ cao nên được đánh giá y tế sớm.
Bào tử Bacillus subtilis thường ổn định hơn nhiều probiotic ở dạng tế bào sinh dưỡng, nhưng điều kiện bảo quản vẫn phụ thuộc chủng, tá dược, độ ẩm và bao bì.
Cần:
- Bảo quản theo nhiệt độ ghi trên nhãn.
- Tránh độ ẩm và ánh sáng nếu nhà sản xuất yêu cầu.
- Đóng kín bao bì sau khi mở.
- Không tự chuyển sản phẩm sang vật chứa khác.
- Không dùng quá hạn.
Không được mặc định mọi sản phẩm Bacillus subtilis đều không cần bảo quản lạnh.
Đối tượng đặc biệt
Không có khuyến nghị chung cho mọi độ tuổi và mọi chủng.
Một hồ sơ GRAS của FDA cho phép sử dụng chủng DE111 trong một số thực phẩm và sữa công thức dành cho trẻ đủ tháng ở mức sử dụng cụ thể. Đây là đánh giá về nguyên liệu thực phẩm theo điều kiện trong hồ sơ, không phải chỉ định điều trị và không chứng minh tất cả sản phẩm Bacillus subtilis phù hợp với trẻ em.
Không tự cho trẻ sơ sinh, trẻ sinh non hoặc trẻ có bệnh nền dùng probiotic khi chưa hỏi bác sĩ.
Không có điều chỉnh liều chung chỉ dựa trên tuổi.
Một số chủng đã được nghiên cứu ở người cao tuổi, nhưng người cao tuổi thường có bệnh nền, suy giảm miễn dịch hoặc dùng nhiều thuốc nên cần đánh giá cá thể.
Dữ liệu không đủ để đưa ra khuyến nghị chung cho toàn bộ Bacillus subtilis.
Chỉ sử dụng sản phẩm có mã chủng, thành phần và dữ liệu an toàn rõ ràng sau khi hỏi bác sĩ hoặc dược sĩ. Không tự dùng với mục đích phòng hoặc điều trị bệnh trong thai kỳ.
Dữ liệu không đủ để đưa ra khuyến nghị chung.
Cần đánh giá theo chủng, thành phần phối hợp, tình trạng sức khỏe của mẹ và trẻ.
Không có hướng dẫn điều chỉnh liều thống nhất.
Suy gan nặng có thể đi kèm suy giảm miễn dịch hoặc tăng nguy cơ nhiễm trùng. Người bệnh cần được bác sĩ đánh giá trước khi dùng.
Không có hướng dẫn điều chỉnh liều thống nhất.
Cần kiểm tra tá dược, chất điện giải và các thành phần phối hợp của sản phẩm, nhất là ở người suy thận nặng.
Chưa có bằng chứng cho thấy Bacillus subtilis đơn thuần ảnh hưởng trực tiếp đến khả năng lái xe hoặc vận hành máy móc.
Dữ liệu chính thức cho toàn bộ sản phẩm. Cần kiểm tra các thành phần phối hợp khác trên nhãn.
Tương tác thuốc của Bacillus subtilis
Danh mục tương tác chuẩn hóa cho toàn bộ Bacillus subtilis.
Kháng sinh có thể làm giảm khả năng sống của các chủng nhạy cảm. Ngược lại, một số chủng có tính kháng tự nhiên hoặc mang yếu tố kháng kháng sinh; vì vậy, độ nhạy và nguy cơ chuyển gene phải được đánh giá riêng cho từng chủng.
Không có khoảng cách thời gian chung áp dụng cho mọi kháng sinh và mọi sản phẩm. Hãy hỏi bác sĩ hoặc dược sĩ đang quản lý liệu trình.
Thắc mắc về hoạt chất Bacillus subtilis
Một số chủng Bacillus subtilis có thể được dùng làm men vi sinh hoặc probiotic. Tuy nhiên, chỉ ghi tên loài Bacillus subtilis là chưa đủ để xác nhận tác dụng.
Một probiotic cần được xác định đến mã chủng và có bằng chứng lợi ích khi dùng với lượng phù hợp.
Bào tử của một số chủng có khả năng chịu điều kiện đường tiêu hóa và có thể nảy mầm tại ruột. Mức độ sống sót phụ thuộc chủng và dạng bào chế.
Không nên khẳng định mọi bào tử Bacillus subtilis đều sống qua dạ dày với cùng một tỷ lệ.
Có một số nghiên cứu sử dụng chủng Bacillus subtilis cụ thể trong tiêu chảy liên quan kháng sinh. Tuy nhiên, kháng sinh có thể tiêu diệt chủng nhạy cảm và độ nhạy khác nhau giữa các chủng.
Không có khoảng cách dùng chung cho mọi sản phẩm. Hãy hỏi bác sĩ hoặc dược sĩ về chủng, kháng sinh và thời điểm sử dụng phù hợp.
Không thể khẳng định chung cho mọi sản phẩm. Việc sử dụng phụ thuộc mã chủng, độ tuổi, hàm lượng, thành phần phối hợp và tình trạng sức khỏe của trẻ.
Không tự dùng cho trẻ sơ sinh, trẻ sinh non, trẻ suy giảm miễn dịch hoặc trẻ đang điều trị bệnh nặng.
Nên kiểm tra:
- Mã chủng đầy đủ.
- Số CFU hoặc số bào tử đến cuối hạn sử dụng.
- Mục đích sử dụng được phép.
- Bằng chứng nghiên cứu trên đúng chủng.
- Điều kiện bảo quản.
- Nguồn gốc và hồ sơ pháp lý.
- Các thành phần phối hợp.
Không chọn chỉ dựa trên quảng cáo “bào tử bền”, số CFU cao hoặc số lượng chủng nhiều.

