Bạch cầu cấp dòng lympho là ung thư của các tế bào lympho non, còn gọi là nguyên bào lympho, phát triển nhanh trong tủy xương và có thể tràn ra máu. Khi tế bào bệnh chiếm chỗ tạo máu bình thường, người bệnh dễ mệt, xanh xao, sốt, nhiễm trùng, bầm tím hoặc chảy máu; một số trường hợp có đau xương, nổi hạch hay gan lách to. Bệnh gặp nhiều ở trẻ em nhưng vẫn có thể xuất hiện ở mọi lứa tuổi, với đặc điểm sinh học và cách điều trị khác nhau giữa từng nhóm. Chẩn đoán cần xét nghiệm máu, tủy xương, miễn dịch dòng chảy và khảo sát di truyền; không thể khẳng định chỉ dựa vào triệu chứng. Việc nhận biết sớm, điều trị tại chuyên khoa Huyết học và theo dõi bệnh tồn dư tối thiểu giúp bác sĩ phân tầng nguy cơ, điều chỉnh chiến lược và xử trí biến chứng kịp thời.
Bạch cầu cấp dòng lympho là bệnh gì?
Bạch cầu cấp dòng lympho là một nhóm ung thư huyết học trong đó tế bào tiền thân của dòng lympho B hoặc T tăng sinh mất kiểm soát. Các tế bào non này không thực hiện đầy đủ chức năng miễn dịch, đồng thời tích tụ trong tủy xương khiến quá trình tạo máu bình thường suy giảm. Vì diễn tiến nhanh, bệnh được gọi là “cấp”; từ này mô tả tốc độ và mức độ non của tế bào, không có nghĩa bệnh mới xuất hiện vài ngày. Khi tổn thương chủ yếu ở tủy và máu, thực thể thường được gọi là leukemia nguyên bào lympho; khi tạo khối ngoài tủy nổi trội và tủy ít bị xâm nhập, bác sĩ có thể dùng tên lymphoma nguyên bào lympho. Hai biểu hiện này nằm trên cùng phổ sinh học và cần phân loại bằng hình thái, miễn dịch và di truyền.
| Tên bệnh | Bạch cầu cấp dòng lympho |
|---|---|
| Tên tiếng Anh | Acute lymphoblastic leukemia |
| Tên khác / tên đồng nghĩa | ALL; bạch cầu cấp lymphoblastic; bạch cầu cấp lymphocytic; leukemia nguyên bào lympho cấp |
| Mã ICD-10 | C91.0 — nhóm mã ICD-10 cho bạch cầu cấp dòng lympho; mã chi tiết có thể thay đổi theo tình trạng lui bệnh hoặc tái phát trong ICD-10-CM. |
| Nhóm bệnh / chuyên khoa | Ung thư huyết học ác tính; bệnh của tế bào tiền thân lympho; chuyên khoa Huyết học và Ung bướu. |
| Cơ quan ảnh hưởng | Tủy xương và máu là vị trí chính; tế bào bệnh có thể hiện diện ở hạch, lách, gan, hệ thần kinh trung ương, tinh hoàn và các mô ngoài tủy khác. |
| Tính chất bệnh | Bệnh ác tính cấp tính, tiến triển nhanh, không lây. Phần lớn phát sinh từ biến đổi di truyền mắc phải trong tế bào tạo máu, không phải bệnh di truyền trực tiếp từ cha mẹ. |
| Mức độ phổ biến | Hiếm trong dân số chung nhưng là dạng ung thư thường gặp nhất ở trẻ em; bệnh cũng xuất hiện ở thanh thiếu niên, người trưởng thành và người cao tuổi. Dữ liệu dịch tễ đại diện cho Việt Nam còn hạn chế. |
| Bệnh có lây không? | Không |
| Đường lây | Không áp dụng. Bạch cầu cấp dòng lympho không lây qua tiếp xúc, hô hấp, ăn uống, quan hệ tình dục, chăm sóc hoặc dùng chung đồ dùng. |
Tổng quan chuyên môn về Bạch cầu cấp dòng lympho
Một tế bào tiền thân lympho tích lũy các bất thường làm tăng tín hiệu tăng trưởng, cản trở biệt hóa và giảm chết tế bào theo chương trình. Dòng tế bào ác tính sau đó nhân lên trong tủy, lấn át tế bào tạo máu khỏe mạnh nên gây thiếu máu, giảm tiểu cầu và giảm bạch cầu hạt chức năng. Nguyên bào lympho có thể đi vào tuần hoàn và xâm nhập hạch, gan, lách, hệ thần kinh trung ương hoặc tinh hoàn. Một số biến đổi như BCR::ABL1 hay tái sắp xếp KMT2A tạo ra nhóm sinh học riêng, ảnh hưởng lựa chọn thuốc và tiên lượng. Lượng tế bào còn sót dưới ngưỡng kính hiển vi được gọi là bệnh tồn dư tối thiểu và là chỉ dấu quan trọng của đáp ứng.
Phân loại hiện đại trước hết dựa vào dòng tế bào: B-ALL/LBL và T-ALL/LBL. Trong B-ALL, các nhóm tiếp tục được xác định theo bất thường nhiễm sắc thể hoặc phân tử như BCR::ABL1, kiểu Philadelphia-like, tái sắp xếp KMT2A, ETV6::RUNX1, tăng bội hoặc giảm bội. T-ALL cũng có các phân nhóm sinh học và kiểu hình trưởng thành khác nhau. Cách phân loại giúp bác sĩ chọn xét nghiệm theo dõi, nhận diện thuốc nhắm trúng đích, ước tính nguy cơ tái phát và quyết định vai trò của ghép tế bào gốc. Phân tầng điều trị còn tích hợp tuổi, số lượng bạch cầu ban đầu, tổn thương ngoài tủy và đáp ứng bệnh tồn dư tối thiểu.
Bạch cầu cấp dòng lympho có thể gặp ở mọi tuổi nhưng có đỉnh rõ ở trẻ nhỏ, đặc biệt nhóm tuổi mầm non. Tỷ lệ mắc giảm ở trẻ lớn rồi tăng trở lại ở người cao tuổi. B-ALL phổ biến hơn T-ALL; T-ALL thường gặp hơn ở nam và có thể đi kèm khối trung thất. Phân bố phân nhóm di truyền thay đổi theo tuổi, vì vậy trẻ em và người trưởng thành không có cùng hồ sơ nguy cơ. Số liệu quốc tế cho thấy ALL chiếm tỷ trọng lớn trong ung thư trẻ em, nhưng không nên ngoại suy trực tiếp sang Việt Nam. Hiện chưa có bộ số liệu quốc gia công khai và đồng nhất đủ để mô tả chính xác tỷ lệ mắc theo tuổi, giới và vùng.
Bệnh hình thành bên trong hệ tạo máu chứ không có đường xâm nhập từ người sang người. Một tế bào lympho non trong tủy nhận các bất thường di truyền, tạo lợi thế sống còn và tăng sinh, sau đó sinh ra một dòng tế bào giống nhau. Dòng ác tính lan trong khoang tủy, đi vào máu và có thể tới các cơ quan ngoài tủy. Ở người từng điều trị ung thư, tổn thương DNA do thuốc hoặc tia xạ có thể góp phần tạo leukemia thứ phát sau một khoảng tiềm ẩn. Tuy vậy, đa số người bệnh không có phơi nhiễm rõ ràng và không thể xác định thời điểm chính xác bệnh bắt đầu.
Nguyên nhân và yếu tố nguy cơ của Bạch cầu cấp dòng lympho
Nguyên nhân trực tiếp thường là chuỗi biến đổi mắc phải trong tế bào tiền thân lympho, nhưng vì sao các biến đổi đó xuất hiện ở một người cụ thể thường không rõ. Một số trường hợp liên quan hội chứng di truyền làm tăng nguy cơ ung thư, phơi nhiễm bức xạ ion hóa liều cao hoặc hậu quả muộn của hóa trị và xạ trị trước đó. Bất thường di truyền của tế bào leukemia không đồng nghĩa người bệnh đã truyền bệnh cho con. Nhiễm virus không phải nguyên nhân thông thường của ALL tại Việt Nam. Thói quen ăn uống, căng thẳng hoặc một lần nhiễm trùng không được xem là nguyên nhân đơn độc.
Yếu tố không thay đổi được gồm tuổi, một số hội chứng di truyền như Down, Li-Fraumeni hoặc rối loạn sửa chữa DNA, và tiền sử gia đình hiếm gặp của bệnh ác tính huyết học. Yếu tố mắc phải đã được ghi nhận gồm bức xạ ion hóa liều cao và một số điều trị ung thư trước đó. Nguy cơ tuyệt đối vẫn thấp ngay cả khi có yếu tố nguy cơ, còn phần lớn người mắc ALL không có yếu tố rõ. Không có bằng chứng đủ mạnh để coi sử dụng điện thoại, thức khuya, ăn đường hoặc tiếp xúc thông thường với người bệnh là nguyên nhân.
Nhóm dễ mắc gồm trẻ nhỏ, người cao tuổi, người có hội chứng di truyền liên quan ung thư và người đã được hóa trị hoặc xạ trị cho bệnh khác. Nhóm dễ diễn tiến nặng hoặc khó điều trị hơn có thể gồm người lớn tuổi, người có bệnh nền tim gan thận, nhiễm trùng đang hoạt động, số lượng bạch cầu rất cao, tổn thương hệ thần kinh trung ương hoặc phân nhóm di truyền nguy cơ cao. Đáp ứng chậm và bệnh tồn dư tối thiểu dai dẳng cũng làm tăng nguy cơ tái phát. Các yếu tố này phải được bác sĩ tổng hợp, không dùng riêng lẻ để dự đoán cá nhân.
Triệu chứng và dấu hiệu của Bạch cầu cấp dòng lympho
Triệu chứng thường xuất hiện trong vài tuần và có thể tăng nhanh, nhưng giai đoạn đầu dễ nhầm với nhiễm virus hoặc thiếu máu thông thường. Biểu hiện chủ yếu đến từ suy tủy, gồm mệt do thiếu máu, nhiễm trùng do thiếu bạch cầu hạt chức năng và chảy máu do giảm tiểu cầu. Tế bào leukemia xâm nhập cơ quan có thể gây đau xương, hạch to, bụng đầy do gan lách to hoặc triệu chứng thần kinh. Trẻ nhỏ đôi khi chỉ quấy khóc, đi khập khiễng hoặc giảm hoạt động. Người lớn tuổi có thể biểu hiện kín đáo hơn. Một số trường hợp được phát hiện qua công thức máu trước khi triệu chứng rõ.
- Mệt, giảm sức chịu đựng, chóng mặt hoặc da niêm nhợt do thiếu hồng cầu.
- Sốt kéo dài hoặc nhiễm trùng tái diễn do hệ bạch cầu bình thường bị suy giảm.
- Bầm tím, chấm xuất huyết, chảy máu mũi hoặc chảy máu chân răng do giảm tiểu cầu.
- Đau xương hoặc đau khớp, thường không liên quan chấn thương rõ ràng.
- Hạch cổ, nách hoặc bẹn to, thường không đau.
- Gan hoặc lách to gây đầy bụng, nhanh no hay khó chịu vùng hạ sườn.
- Sụt cân, chán ăn hoặc đổ mồ hôi đêm ở một số người bệnh.
- Đau đầu, nôn, nhìn mờ, yếu liệt hoặc rối loạn dây thần kinh sọ khi hệ thần kinh trung ương bị ảnh hưởng.
- Khó thở, ho hoặc cảm giác nặng ngực do khối trung thất, đặc biệt trong T-ALL.
- Sưng hoặc đau tinh hoàn do tổn thương ngoài tủy.
- Đau bụng khu trú, tổn thương da hoặc thận trong những biểu hiện ngoài tủy hiếm hơn.
- Triệu chứng tăng độ nhớt hoặc ứ đọng bạch cầu khi số lượng bạch cầu tăng rất cao.
Nên đặt lịch khám: khi mệt kéo dài, xanh xao, sốt không rõ nguyên nhân, nổi hạch, đau xương hoặc bầm tím tăng dần. Cần khám trong ngày: khi sốt kèm rét run, chảy máu mới xuất hiện, khó thở nhẹ, đau đầu dai dẳng hoặc công thức máu có bất thường nghiêm trọng. Cần tái khám sớm: khi đang điều trị mà xuất hiện tác dụng phụ mới, bỏ thuốc, nôn không uống được, giảm lượng nước tiểu hoặc có kết quả xét nghiệm không đạt mốc bác sĩ dự kiến. Không chờ triệu chứng tự hết nếu tình trạng tiến triển nhanh.
Gọi 115 hoặc đến cơ sở cấp cứu khi người bệnh khó thở rõ, đau ngực, lơ mơ, co giật, yếu liệt đột ngột, đau đầu dữ dội, chảy máu không cầm, nôn ra máu, đi ngoài phân đen, sốt cao kèm rét run trong giai đoạn giảm bạch cầu, hoặc tiểu rất ít kèm phù và mệt tăng nhanh. Đây có thể là dấu hiệu nhiễm trùng nặng, xuất huyết, ứ đọng bạch cầu hoặc hội chứng ly giải khối u. Không tự lái xe khi tình trạng nặng và không trì hoãn để thử thuốc cũ, thuốc nam hay mẹo dân gian.
Chẩn đoán Bạch cầu cấp dòng lympho
Quy trình chẩn đoán bắt đầu bằng bệnh sử, khám và công thức máu, nhưng cần xác nhận bằng đánh giá tủy xương và đặc điểm tế bào. Bác sĩ sử dụng miễn dịch dòng chảy để xác định dòng B hay T, xét nghiệm nhiễm sắc thể và phân tử để phân nhóm sinh học, đồng thời đo bệnh tồn dư tối thiểu tại các mốc điều trị. Chọc dò dịch não tủy được thực hiện trong bối cảnh kiểm soát an toàn để đánh giá hoặc dự phòng tổn thương hệ thần kinh trung ương. Xét nghiệm chức năng gan thận, đông máu, điện giải và nhiễm trùng giúp chuẩn bị điều trị. Không thể tự chẩn đoán ALL từ một chỉ số bạch cầu đơn lẻ.
Bác sĩ hỏi thời điểm xuất hiện sốt, mệt, chảy máu, nhiễm trùng, đau xương, sụt cân, thuốc đang dùng, bệnh ung thư từng điều trị và tiền sử gia đình. Khám tập trung vào da niêm để tìm nhợt hoặc xuất huyết, đo dấu hiệu sinh tồn, sờ hạch, gan và lách, đánh giá đau xương, tình trạng thần kinh và dấu hiệu khối trung thất. Ở trẻ em, bác sĩ quan sát dáng đi, mức hoạt động và phát triển. Khám tinh hoàn có thể cần ở nam khi nghi tổn thương ngoài tủy. Các thao tác xâm lấn chỉ được thực hiện bởi nhân viên y tế trong điều kiện kiểm soát chảy máu và nhiễm trùng.
Công thức máu và phết máu: phát hiện thiếu máu, giảm tiểu cầu, thay đổi bạch cầu và tế bào non nhưng không đủ để phân loại. Chọc hút hoặc sinh thiết tủy: xác định mức độ thâm nhiễm và cung cấp mẫu chuyên sâu. Miễn dịch dòng chảy: nhận diện dấu ấn dòng B hoặc T và tạo mẫu theo dõi bệnh tồn dư. Nhiễm sắc thể, FISH, PCR hoặc giải trình tự: tìm bất thường có giá trị tiên lượng hay mục tiêu điều trị. Định lượng bệnh tồn dư tối thiểu: đánh giá đáp ứng sâu hơn kính hiển vi. Hóa sinh, đông máu và sàng lọc nhiễm trùng: hỗ trợ đánh giá biến chứng và an toàn điều trị.
Chẩn đoán hình ảnh không phải xét nghiệm xác định ALL. X-quang ngực có thể được chỉ định khi nghi khối trung thất hoặc trước một số thủ thuật. Siêu âm giúp đánh giá gan, lách, hạch hoặc đau bụng; CT hoặc MRI dành cho triệu chứng khu trú, nghi tổn thương ngoài tủy hay biến chứng. MRI não và cột sống có thể cần khi có dấu hiệu thần kinh. Các phương tiện này không thay thế xét nghiệm tủy và miễn dịch dòng chảy, đồng thời việc dùng thuốc cản quang cần cân nhắc chức năng thận và tình trạng người bệnh.
Chẩn đoán được xác lập khi có quần thể nguyên bào lympho ác tính với hình thái và kiểu miễn dịch phù hợp trong tủy, máu hoặc mô, sau khi loại trừ các leukemia cấp khác. Ngưỡng nguyên bào khoảng 20% thường được dùng để phân biệt leukemia với lymphoma nguyên bào lympho, nhưng một số thực thể có bất thường di truyền xác định có thể được phân loại theo tiêu chuẩn hiện hành khác với ngưỡng đơn giản. Bác sĩ cần áp dụng WHO hoặc hệ phân loại được cơ sở sử dụng, kết hợp miễn dịch, di truyền và bối cảnh lâm sàng. Tiêu chuẩn này không phải công cụ để tự chẩn đoán từ phiếu xét nghiệm.
Điều trị Bạch cầu cấp dòng lympho
Mục tiêu là đạt lui bệnh hoàn toàn, loại bỏ bệnh tồn dư, ngăn xâm nhập hoặc tái phát tại hệ thần kinh trung ương và duy trì kiểm soát lâu dài. Điều trị được phân tầng theo tuổi, dòng tế bào, bất thường di truyền, bệnh ngoài tủy, đáp ứng sớm và bệnh tồn dư tối thiểu. Phác đồ thường gồm cảm ứng lui bệnh, củng cố hoặc tăng cường, dự phòng hệ thần kinh trung ương và duy trì; cấu trúc có thể khác ở trẻ em, người lớn và người cao tuổi. Thuốc nhắm trúng đích, miễn dịch hoặc ghép tế bào gốc được tích hợp khi có chỉ định. Phần lớn người bệnh cần nhập viện trong các giai đoạn nguy cơ cao hoặc khi có biến chứng.
Hóa trị phối hợp sử dụng nhiều nhóm thuốc tác động ở các giai đoạn khác nhau của tế bào leukemia và là nền tảng của nhiều phác đồ. Corticosteroid, vinca alkaloid, anthracycline, asparaginase, antimetabolite và thuốc alkyl hóa có thể xuất hiện tùy nhóm tuổi và nguy cơ. ALL có BCR::ABL1 thường cần thêm thuốc ức chế tyrosine kinase. Thuốc miễn dịch như blinatumomab hoặc inotuzumab ozogamicin và một số liệu pháp tế bào được dùng trong hoàn cảnh xác định. Lựa chọn phải xét đến gan, thận, tim, nguy cơ huyết khối, nhiễm trùng và tương tác; người bệnh không tự mua, phối hợp hay thay đổi thuốc.
Chọc dò thắt lưng được dùng để lấy dịch não tủy và đưa thuốc nội tủy trong dự phòng hoặc điều trị tổn thương thần kinh trung ương. Đặt catheter tĩnh mạch trung tâm giúp truyền thuốc, máu và lấy mẫu lặp lại nhưng có nguy cơ nhiễm trùng hoặc huyết khối. Truyền hồng cầu và tiểu cầu hỗ trợ khi có chỉ định. Ghép tế bào gốc tạo máu đồng loài có thể được cân nhắc ở nhóm nguy cơ cao, bệnh kháng trị hoặc tái phát; mục tiêu là thay thế hệ tạo máu và tạo hiệu ứng miễn dịch chống leukemia. Mỗi thủ thuật cần đánh giá lợi ích, nguy cơ chảy máu, nhiễm trùng và khả năng hồi phục.
Không áp dụng. Phẫu thuật không loại bỏ được leukemia lan tỏa trong tủy và máu; can thiệp ngoại khoa chỉ dành cho biến chứng hoặc vấn đề khác không thể xử trí bảo tồn.
Chăm sóc hỗ trợ gồm dự phòng và xử trí hội chứng ly giải khối u, truyền chế phẩm máu khi cần, kiểm soát buồn nôn và đau, dự phòng hoặc điều trị nhiễm trùng theo nguy cơ, chăm sóc răng miệng và hỗ trợ dinh dưỡng. Bảo tồn khả năng sinh sản nên được thảo luận trước điều trị khi thời gian cho phép. Vận động phục hồi, hỗ trợ tâm lý, giáo dục gia đình và kế hoạch học tập hoặc công việc giúp duy trì chất lượng sống. Chế phẩm bổ sung hoặc thảo dược có thể tương tác với thuốc chống ung thư, vì vậy phải trao đổi với đội điều trị trước khi sử dụng.
Theo dõi bao gồm công thức máu, chức năng gan thận, điện giải, đông máu, dấu hiệu nhiễm trùng và độc tính đặc hiệu của từng thuốc. Đáp ứng được đánh giá bằng tủy xương và bệnh tồn dư tối thiểu tại các mốc quy định của phác đồ; kết quả có thể làm thay đổi cường độ hoặc loại điều trị. Sau khi hoàn tất, người bệnh tiếp tục được theo dõi tái phát, tác dụng muộn lên tim, nội tiết, thần kinh, xương, sinh sản và nguy cơ ung thư thứ hai. Cần liên hệ bác sĩ khi sốt, chảy máu, khó thở, đau mới, nôn kéo dài, giảm tiểu hoặc bỏ lỡ thuốc.
Điều trị ALL thường kéo dài qua nhiều giai đoạn. Cảm ứng lui bệnh thường tính bằng vài tuần; củng cố hoặc tăng cường kéo dài nhiều tháng; duy trì có thể tiếp tục đến tổng thời gian khoảng một năm rưỡi đến ba năm trong nhiều phác đồ truyền thống. Các chiến lược có miễn dịch, thuốc nhắm trúng đích, CAR T hoặc ghép tế bào gốc có lịch khác. Thời gian thực tế phụ thuộc tuổi, phân nhóm bệnh, đáp ứng, độc tính, nhiễm trùng, khả năng dùng thuốc đều và hướng dẫn của trung tâm. Không thể cam kết ngày kết thúc hay thời điểm khỏi cho từng người.
Biến chứng, tiên lượng và phòng ngừa
Biến chứng của bệnh gồm thiếu máu nặng, xuất huyết, nhiễm trùng, tổn thương hệ thần kinh trung ương, gan lách to và ứ đọng bạch cầu khi số lượng tế bào rất cao. Biến chứng sớm của điều trị có thể là hội chứng ly giải khối u, viêm niêm mạc, suy tủy kéo dài, huyết khối, viêm tụy, tổn thương gan, tim hoặc thần kinh tùy thuốc. Về lâu dài có thể gặp rối loạn nội tiết, giảm mật độ xương, ảnh hưởng sinh sản, suy giảm nhận thức hoặc ung thư thứ hai. Tái phát có thể xảy ra ở tủy, hệ thần kinh trung ương, tinh hoàn hay vị trí khác.
ALL có khả năng điều trị đạt lui bệnh lâu dài, đặc biệt ở nhiều trẻ em, nhưng kết quả khác đáng kể giữa các nhóm. Tiên lượng thuận lợi hơn khi bệnh có đặc điểm sinh học đáp ứng tốt, người bệnh dung nạp điều trị và bệnh tồn dư tối thiểu giảm nhanh, bền vững. Tuổi cao, một số bất thường di truyền, tổn thương ngoài tủy, bệnh tồn dư dai dẳng, kháng trị hoặc tái phát sớm làm tăng nguy cơ. Các liệu pháp nhắm trúng đích, miễn dịch và ghép tế bào gốc đã mở rộng lựa chọn. Thống kê quần thể không thể dự đoán chính xác kết quả hoặc tuổi thọ của một cá nhân.
ALL có thể tái phát sau khi đã lui bệnh, thường ở tủy nhưng cũng có thể ở hệ thần kinh trung ương, tinh hoàn hoặc mô ngoài tủy. Nguy cơ phụ thuộc phân nhóm di truyền, độ sâu đáp ứng, bệnh tồn dư tối thiểu và thời gian từ lui bệnh đến tái phát. Khi nghi tái phát, bác sĩ cần xác nhận bằng xét nghiệm tủy, miễn dịch và phân tử, đồng thời đánh giá lại mục tiêu điều trị. Lựa chọn có thể gồm hóa trị cứu vãn, thuốc nhắm trúng đích, miễn dịch, liệu pháp tế bào hoặc ghép. Tuân thủ lịch điều trị và theo dõi giúp phát hiện sớm nhưng không loại bỏ hoàn toàn nguy cơ.
Chưa có biện pháp đã chứng minh phòng được phần lớn trường hợp ALL vì đa số không có nguyên nhân có thể thay đổi. Tránh phơi nhiễm bức xạ ion hóa không cần thiết và tuân thủ an toàn nghề nghiệp là nguyên tắc chung, nhưng không nên né tránh chẩn đoán hình ảnh có chỉ định y khoa. Người từng điều trị ung thư cần tái khám theo kế hoạch để phát hiện biến chứng huyết học muộn. Sau chẩn đoán, phòng biến chứng tập trung vào vệ sinh tay, an toàn thực phẩm, tiêm chủng theo hướng dẫn, dùng thuốc đúng lịch và báo sớm dấu hiệu nhiễm trùng. Không có thực phẩm nào ngăn tái phát chắc chắn.
Chăm sóc và sinh hoạt khi mắc Bạch cầu cấp dòng lympho
Mục tiêu dinh dưỡng là đủ năng lượng, protein và vi chất để duy trì cân nặng, lành niêm mạc và phục hồi giữa các đợt điều trị. Người buồn nôn hoặc viêm miệng có thể chia nhỏ bữa, chọn thức ăn mềm và uống từng ngụm; chuyên gia dinh dưỡng sẽ điều chỉnh khi có suy thận, tổn thương gan, tăng đường huyết hoặc viêm tụy. An toàn thực phẩm rất quan trọng trong giai đoạn giảm bạch cầu: thực phẩm cần nấu chín, bảo quản đúng và tránh nguy cơ nhiễm khuẩn. Không tự kiêng đường tuyệt đối, nhịn ăn, dùng nước ép thay bữa hoặc uống thảo dược chưa được kiểm tra tương tác.
Trong giai đoạn suy tủy hoặc nhiễm trùng, người bệnh cần nghỉ nhiều hơn nhưng vẫn nên vận động nhẹ theo khả năng để hạn chế mất cơ và huyết khối. Tránh môn đối kháng, nâng nặng hoặc hoạt động dễ té ngã khi tiểu cầu thấp; tránh nơi đông người khi bác sĩ đánh giá nguy cơ nhiễm trùng cao. Ngủ đủ, duy trì nhịp sinh hoạt và phân bổ học tập hoặc công việc theo chu kỳ điều trị giúp giảm kiệt sức. Sau điều trị, tăng vận động từng bước dưới hướng dẫn phục hồi chức năng. Mọi giới hạn cần cá thể hóa theo công thức máu, tim phổi, thần kinh và đường truyền trung tâm.
Có thể ghi nhiệt độ, mức mệt, ăn uống, số lần nôn, lượng nước tiểu, đau, chảy máu, bầm tím và việc dùng thuốc hằng ngày. Theo dõi vùng đặt catheter để phát hiện đỏ, đau, rỉ dịch hoặc sưng tay. Cân nặng định kỳ giúp nhận biết mất nước hoặc phù; bảng ghi triệu chứng hỗ trợ bác sĩ đánh giá giữa các lần khám. Không tự diễn giải công thức máu để thay đổi thuốc và không chờ đến lịch hẹn khi sốt hoặc tình trạng xấu nhanh. Máy đo tại nhà không thay thế xét nghiệm tủy, bệnh tồn dư tối thiểu hay đánh giá chuyên khoa.
- Không tự ngừng, giảm, tăng liều hoặc đổi thời điểm thuốc chống leukemia và thuốc dự phòng.
- Không dùng kháng sinh, corticoid, thuốc nam hoặc thực phẩm bổ sung theo kinh nghiệm truyền miệng.
- Không trì hoãn báo sốt vì thuốc hạ sốt có thể che dấu nhiễm trùng nặng.
- Không ăn thực phẩm sống hoặc bảo quản không an toàn khi đang suy giảm miễn dịch.
- Không tham gia hoạt động dễ va chạm khi tiểu cầu thấp hoặc đang có chảy máu.
- Không bỏ tái khám và xét nghiệm bệnh tồn dư chỉ vì triệu chứng đã hết.
Lưu ý cho các nhóm đối tượng đặc biệt
ALL là ung thư thường gặp nhất ở trẻ em và phần lớn trẻ được điều trị theo phác đồ nhi khoa phân tầng nguy cơ. Liều lượng, lịch thuốc, đánh giá bệnh tồn dư và dự phòng hệ thần kinh trung ương được thiết kế theo tuổi, cân nặng, sinh học bệnh và đáp ứng. Trẻ cần điều trị tại trung tâm có kinh nghiệm nhi khoa, kiểm soát nhiễm trùng, dinh dưỡng, phát triển, học tập và hỗ trợ tâm lý gia đình. Sau điều trị phải theo dõi tác dụng muộn lên tăng trưởng, nội tiết, tim, xương, nhận thức và sinh sản. Cha mẹ không nên so sánh phác đồ của trẻ với phác đồ người lớn hoặc trẻ khác.
Người cao tuổi thường có dự trữ tủy, gan, thận và tim thấp hơn, đồng thời dùng nhiều thuốc nên nguy cơ độc tính và tương tác tăng. Bệnh có thể mang đặc điểm di truyền khác và đáp ứng kém hơn so với trẻ em. Bác sĩ đánh giá thể trạng, nhận thức, dinh dưỡng, nguy cơ té ngã, bệnh nền và mục tiêu chăm sóc để lựa chọn cường độ phù hợp; một số chiến lược giảm hóa trị và tăng thuốc nhắm trúng đích hoặc miễn dịch có thể được cân nhắc. Tuổi theo giấy tờ không phải tiêu chí duy nhất, và điều trị cần cân bằng kiểm soát bệnh với chất lượng sống.
ALL trong thai kỳ hiếm nhưng là tình trạng cần phối hợp khẩn giữa Huyết học, Sản khoa nguy cơ cao, Sơ sinh và Dược lâm sàng. Trì hoãn điều trị có thể nguy hiểm cho mẹ, trong khi nhiều thuốc chống ung thư có nguy cơ cho thai, đặc biệt ở ba tháng đầu. Kế hoạch phụ thuộc tuổi thai, phân nhóm leukemia, mức độ cấp bách và mong muốn của người bệnh; đôi khi cần cân nhắc thời điểm sinh hoặc lựa chọn thuốc khác nhau theo giai đoạn. Không tự ngừng thuốc, chấm dứt thai kỳ hoặc trì hoãn nhập viện dựa trên thông tin trực tuyến. Tư vấn khả năng sinh sản nên thực hiện khi điều kiện cho phép.
Nhiều thuốc hóa trị, thuốc nhắm trúng đích và thuốc miễn dịch có thể đi vào sữa hoặc gây nguy cơ nghiêm trọng cho trẻ, vì vậy cho bú thường phải tạm ngừng trong thời gian điều trị và một khoảng sau liều cuối tùy hoạt chất. Khoảng thời gian an toàn không giống nhau giữa các thuốc. Đội Huyết học, Sản khoa và Nhi khoa cần đánh giá lợi ích dinh dưỡng, nguy cơ phơi nhiễm, khả năng vắt bỏ sữa và kế hoạch nuôi trẻ thay thế. Người mẹ không nên tự duy trì cho bú hoặc tự bỏ điều trị mà chưa được tư vấn cụ thể.
Người đã suy giảm miễn dịch trước chẩn đoán có thể nhiễm trùng nặng hơn, biểu hiện sốt không rõ hoặc có kết quả vi sinh âm tính ban đầu. ALL và điều trị tiếp tục làm giảm bạch cầu hạt, lympho và hàng rào niêm mạc. Ngưỡng đi khám phải thấp hơn khi có sốt, ho, tiêu chảy, đau khi tiểu, tổn thương da hoặc thay đổi ý thức. Bác sĩ có thể cần điều chỉnh dự phòng kháng nhiễm trùng, lịch tiêm chủng và mức cách ly bảo vệ. Vaccine sống thường không phù hợp trong giai đoạn ức chế miễn dịch, nhưng lịch cụ thể phải do đội điều trị quyết định.
Bệnh tim ảnh hưởng khả năng dùng anthracycline; bệnh gan hoặc tụy liên quan nguy cơ độc tính của một số thuốc; suy thận làm thay đổi thải trừ và nguy cơ ly giải khối u; đái tháo đường có thể nặng hơn khi dùng corticosteroid. Béo phì, huyết khối trước đây, viêm gan virus, HIV, bệnh thần kinh và rối loạn tâm thần cũng tác động đến kế hoạch. Bác sĩ cần rà soát toàn bộ thuốc, kể cả thuốc không kê đơn và thảo dược, để tránh tương tác. Mục tiêu điều trị, liều và chăm sóc hỗ trợ phải cá thể hóa thay vì loại trừ điều trị chỉ vì có bệnh nền.
Không áp dụng như một nhóm bệnh riêng. Nếu người mắc ALL vừa phẫu thuật vì lý do khác, nguy cơ nhiễm trùng, chảy máu và lành vết thương phải được Huyết học phối hợp với phẫu thuật đánh giá trước khi tiếp tục điều trị.
Câu hỏi thường gặp về Bạch cầu cấp dòng lympho
Có. Đây là ung thư huyết học tiến triển nhanh, có thể gây suy tủy, nhiễm trùng nặng, xuất huyết, tổn thương thần kinh trung ương hoặc hội chứng ly giải khối u. Tuy nhiên, mức nguy hiểm không đồng nghĩa mọi người bệnh có kết quả giống nhau. Nhiều trẻ em và một số nhóm người lớn đạt lui bệnh lâu dài nhờ điều trị hiện đại. Yếu tố quyết định gồm tuổi, phân nhóm di truyền, tình trạng lúc chẩn đoán, bệnh tồn dư tối thiểu và khả năng hoàn thành điều trị. Người nghi mắc bệnh cần được đánh giá tại chuyên khoa Huyết học sớm, không chờ dùng thuốc bổ hoặc điều trị thay thế.
Bệnh có thể đạt lui bệnh lâu dài và được xem là chữa khỏi ở một tỷ lệ đáng kể, đặc biệt trong nhiều nhóm trẻ em, nhưng không thể cam kết cho từng cá nhân. Người trưởng thành cũng có cơ hội kiểm soát lâu dài, song kết quả phụ thuộc mạnh vào sinh học bệnh và đáp ứng. Bác sĩ theo dõi bệnh tồn dư tối thiểu để nhận biết tế bào còn sót lại dưới kính hiển vi và điều chỉnh chiến lược. Ngay khi đã hết triệu chứng, người bệnh vẫn phải hoàn tất các giai đoạn điều trị và tái khám vì ngừng sớm làm tăng nguy cơ tái phát.
Không. ALL không lây qua ôm, dùng chung đồ ăn, ho, hắt hơi, quan hệ tình dục hay chăm sóc người bệnh. Tế bào leukemia là tế bào của chính người bệnh mang biến đổi mắc phải và không thể truyền sang người khỏe mạnh trong sinh hoạt thông thường. Người thân có thể tiếp xúc, hỗ trợ và sống cùng nhà. Điều cần lưu ý theo chiều ngược lại là người đang điều trị thường suy giảm miễn dịch, nên người chăm sóc cần rửa tay, tránh thăm khi đang mắc bệnh truyền nhiễm và tuân thủ hướng dẫn kiểm soát nhiễm trùng của cơ sở y tế.
Thời gian phụ thuộc tuổi, phác đồ, phân nhóm di truyền, đáp ứng và biến chứng. Nhiều phác đồ truyền thống gồm cảm ứng vài tuần, củng cố hoặc tăng cường nhiều tháng và duy trì để tổng thời gian khoảng một năm rưỡi đến ba năm. Một số chiến lược ở người lớn sử dụng thuốc miễn dịch, thuốc nhắm trúng đích hoặc ghép tế bào gốc có lịch khác. Thời gian có thể kéo dài nếu nhiễm trùng, độc tính hoặc đáp ứng chậm. Người bệnh nên theo lịch của trung tâm điều trị và không so sánh trực tiếp với người khác.
Có thể vận động, nhưng mức độ phải thay đổi theo từng giai đoạn. Đi bộ chậm, kéo giãn và bài tập nhẹ giúp duy trì cơ lực khi công thức máu và tình trạng tim phổi cho phép. Khi sốt, thiếu máu nặng, tiểu cầu thấp, chóng mặt hoặc có đường truyền trung tâm mới đặt, bác sĩ có thể yêu cầu nghỉ hoặc tránh động tác nhất định. Không nên chơi môn va chạm, nâng tạ nặng hay tập ở nơi đông người khi nguy cơ chảy máu và nhiễm trùng cao. Tăng cường độ từng bước sau khi được đội điều trị đồng ý.
Thông tin trong bài viết chỉ nhằm mục đích cung cấp kiến thức tham khảo, không thay thế cho việc thăm khám, chẩn đoán hoặc điều trị của bác sĩ và nhân viên y tế có chuyên môn. Người đọc không nên tự ý dùng thuốc, thay đổi liều dùng hoặc trì hoãn việc đi khám dựa trên nội dung của bài viết. Khi có dấu hiệu nghiêm trọng hoặc tình trạng sức khỏe diễn biến xấu, hãy liên hệ cơ sở y tế hoặc gọi cấp cứu 115.

