Ghi chép của William Patterson – Cựu phụ tá y sĩ Hải quân Hoàng gia Anh.
Plymouth, Anh Quốc, tháng Mười một năm 1790.
Bên ngoài cửa sổ phòng tôi, gió biển Đại Tây Dương đang rít gào, mang theo vị mặn chát quen thuộc và cả tiếng cười nói oang oang của những gã thủy thủ trẻ tuổi vừa cập cảng. Bọn họ vạm vỡ, da đỏ au, hàm răng trắng lóa nhai nhóp nhép những miếng táo giòn rụm. Người ta gọi bọn họ là những gã “Limeys” – những kẻ ăn chanh.
Mỗi lần nhìn thấy họ khỏe mạnh bước xuống từ những con tàu viễn dương, tôi lại bất giác rùng mình. Bọn trẻ bây giờ quá may mắn. Chúng phàn nàn về những cơn bão, về bọn cướp biển hay kỷ luật thép của thuyền trưởng, mà không hề biết rằng chỉ vỏn vẹn bốn mươi năm trước thôi, kẻ thù đáng sợ nhất của đại dương không mang gươm đao hay vòi rồng. Nó là một bóng ma vô hình, một lời nguyền tàn khốc từ biển cả.
Người ta gọi nó là bệnh Scorbut. Còn tôi, tôi gọi nó là sự mục nát của những linh hồn sống.

Năm ấy là 1746, tôi hai mươi tuổi, vừa chập chững bước lên con tàu chiến hạng tư HMS Salisbury với tư cách là phụ tá cho Bác sĩ phẫu thuật trưởng James Lind. Lòng tôi tràn ngập niềm kiêu hãnh và khát khao chinh phục eo biển Manche cho đến Vịnh Biscay. Nhưng biển cả đã nhanh chóng dạy cho tôi một bài học về sự tàn nhẫn.
Sau hai tháng lênh đênh không chạm đất liền, những thùng nước ngọt bắt đầu đóng rêu xanh rì, bốc mùi hôi thối. Bữa ăn mỗi ngày chỉ còn lại những chiếc bánh quy hardtack cứng như đá tảng, bên trong lúc nhúc dòi bọ, cùng những tảng thịt lợn muối khô quắt, mặn đắng đến rộp cả lưỡi. Không một chút rau xanh. Không một thứ quả tươi nào.
Và rồi, lời nguyền bắt đầu buông xuống.

Đầu tiên, nó đánh vào tinh thần của những gã thủy thủ dạn dày sương gió nhất. Gã đánh thủng tên Thomas, người từng tay không vật ngã ba gã cướp biển, bỗng dưng ngồi khóc tu tu như một đứa trẻ trong góc khoang tàu tối tăm. Những người khác bắt đầu lờ đờ, tay chân trĩu nặng như đeo đá. Bọn họ thì thầm với nhau về “căn bệnh của sự tuyệt vọng”, rằng biển cả đang hút cạn linh hồn họ.
Nhưng ác mộng thực sự chỉ lộ diện vào vài tuần sau đó.
Tôi sẽ không bao giờ quên được cái thứ mùi tử khí lởn vởn trong khoang bệnh xá tồi tàn dưới boong tàu. Răng của các thủy thủ bắt đầu lung lay. Nướu của họ sưng tấy lên, phình to như những cục thịt thừa màu đen kịt và rỉ máu liên tục. Tôi đã từng phải tự tay gắp những chiếc răng rụng lả tả khỏi miệng thuyền phó Arthur khi ông ấy cố nhai một mẩu bánh quy.
Da thịt họ xuất hiện những đốm đen, rồi những mảng bầm tím lan rộng như thể họ vừa bị tra tấn bằng gậy gộc. Nhưng điều khiến một gã y sĩ trẻ như tôi khiếp đảm nhất là sự quay lại của quá khứ. Một buổi sáng, gã thủy thủ già tên John gào thét trên giường bệnh. Vết sẹo dài do một vết chém từ mười năm trước trên cánh tay ông ta bỗng nhiên nứt toác ra, máu tươi trào ra ròng ròng như thể lưỡi kiếm vừa mới xẹt qua. Vài người khác, những đoạn xương gãy đã liền lại từ thuở thiếu thời, nay bỗng dưng tách rời nhau ra bên trong da thịt.
Cơ thể họ đang tan rã từ bên trong, ngay cả khi họ vẫn còn đang thở. Trên con tàu Salisbury lúc đó, cái chết không đến nhanh chóng và oai hùng trong một trận hải chiến. Nó nhai nuốt con người ta một cách chậm rãi, đau đớn và nhục nhã.
Những vị bác sĩ thời đó — những bộ óc được coi là uyên bác nhất ở London — tin rằng căn bệnh này là do không khí biển độc hại, hay do máu bị “đặc” lại vì lười biếng. Họ ra lệnh cho chúng tôi chích máu bệnh nhân, bắt họ uống nước biển, hoặc tồi tệ hơn là cho uống axit sulfuric (Vitriol) pha loãng. Nhưng dưới bàn tay tôi, những người anh em thủy thủ vẫn lần lượt bỏ mạng, thân xác bị bọc trong những mảnh vải buồm và ném chìm xuống đáy đại dương lạnh lẽo.
Chỉ duy nhất Bác sĩ James Lind là người giữ được sự tỉnh táo giữa địa ngục đó.

Ông là một người đàn ông Scotland điềm đạm, đôi mắt luôn nheo lại quan sát thay vì tin vào những giáo điều sách vở. “William,” ông từng nói với tôi trong một đêm trực thức trắng, “không phải do gió, cũng chẳng phải do máu. Biển cả đã tước đoạt của họ một thứ gì đó trên đất liền, và chúng ta phải tìm ra nó.”
Ngày 20 tháng 5 năm 1747, khi tàu Salisbury đang dập dềnh giữa Vịnh Biscay, Bác sĩ Lind quyết định làm một việc chưa từng có tiền lệ. Ông chọn ra mười hai thủy thủ mắc bệnh Scorbut nặng nhất, những người mà chân tay đã tê liệt và mùi hôi thối từ miệng họ khiến người ta không dám đứng gần. Ông xếp họ nằm cạnh nhau ở một góc thông gió tốt nhất dưới boong tàu.
“Chúng ta sẽ chia họ làm sáu cặp, William. Cùng một khẩu phần ăn, nhưng mỗi cặp sẽ nhận một phương thuốc khác nhau. Ta sẽ xem Đấng Cứu Thế hay tử thần sẽ gọi tên ai.”
Và thế là cuộc thử nghiệm bắt đầu. Cặp thứ nhất được cho uống một phần tư lít rượu táo mỗi ngày. Cặp thứ hai phải nuốt 25 giọt axit sulfuric. Cặp thứ ba được uống sáu thìa giấm. Cặp thứ tư uống nước biển. Cặp thứ năm ăn một hỗn hợp cay xè gồm tỏi, mù tạt và củ cải ngựa.
Còn cặp thứ sáu, hai gã thủy thủ may mắn nhất, được cấp cho hai quả cam và một quả chanh tây mỗi ngày. Số trái cây này là chút của cải quý giá hiếm hoi còn sót lại mà Thuyền trưởng giữ trong khoang cá nhân.
Tôi nhớ như in cái khoảnh khắc gọt vỏ quả cam cho gã thủy thủ tên Henry. Giữa cái không gian đặc quánh mùi máu thối, mùi phân và nấm mốc của con tàu, tinh dầu từ vỏ cam xịt ra, mang theo một mùi hương thanh khiết đến trào nước mắt. Nó là mùi của đất liền, mùi của những khu vườn ngập nắng ở Địa Trung Hải. Henry cầm lấy múi cam bằng đôi tay run rẩy, đưa lên miệng hút lấy từng giọt nước chua ngọt như thể đó là dòng suối của sự sống.
Và phép màu đã thực sự xảy ra.
Không có giáo lý y khoa nào của thế kỷ 18 có thể giải thích được điều tôi đã chứng kiến. Chỉ trong vòng vỏn vẹn sáu ngày, cặp thứ sáu — những người ăn cam và chanh — đã ngồi dậy được. Những vết đen trên da họ nhạt dần. Nướu răng ngừng chảy máu. Đôi mắt lờ đờ của họ lấy lại được tia sáng. Đến ngày thứ bảy, Henry đã có thể tự bước đi, và Bác sĩ Lind thậm chí còn điều động anh ta đi chăm sóc cho mười người còn lại đang rên rỉ trên giường bệnh (những người uống giấm và nước biển hầu như không có bất kỳ tiến triển nào).
Tôi đã đứng sững sờ nhìn Henry đưa cốc nước cho bạn mình, lòng trào lên một thứ cảm xúc lẫn lộn giữa kinh ngạc, kính sợ và cay đắng. Kính sợ vì một thứ trái cây nhỏ bé cất giữ trong hầm tàu lại mang sức mạnh đánh bại con quái vật đáng sợ nhất của đại dương. Cay đắng vì nhận ra, giá như chúng tôi biết điều này sớm hơn, hàng ngàn, hàng vạn người anh em thủy thủ đã không phải chết rục dưới đáy biển sâu.
Bác sĩ James Lind sau đó cặm cụi ghi chép lại mọi thứ. Ông mất sáu năm ròng rã để xuất bản một cuốn sách dày cộp trình bày về phát hiện này. Nhưng hỡi ôi, Bộ Tư lệnh Hải quân Hoàng gia – những quý ngài ngồi trong những căn phòng sưởi ấm ở London – đã phớt lờ nó. Họ cho rằng trái cây quá đắt đỏ để trang bị cho cả một hạm đội, và tiếp tục để mặc những con tàu viễn dương biến thành những chiếc quan tài nổi suốt nhiều thập kỷ sau đó.
Phải mất gần năm mươi năm, khi Bác sĩ Lind đã nằm sâu dưới nấm mồ, tiếng nói của ông mới được lắng nghe. Thuyền trưởng James Cook đã chứng minh điều đó bằng những chuyến vòng quanh thế giới mà không mất một người nào vì bệnh Scorbut nhờ mang theo trái cây và bắp cải muối. Cuối cùng, Hải quân cũng ra lệnh bắt buộc phải pha nước cốt chanh vào khẩu phần rượu rum hằng ngày của toàn bộ thủy thủ.
Hôm nay, ngồi viết lại những dòng này khi mái tóc đã bạc trắng, tôi nâng ly rượu vang của mình lên hướng về phía biển. Bọn trẻ ngoài kia, những gã “Limeys” ồn ào và đầy sức sống, chúng không biết “Vitamin” là cái thứ phép thuật gì, và tôi cũng vậy. Nhưng sâu thẳm trong tâm hồn của một kẻ từng dạo bước qua cõi chết trên con tàu Salisbury năm xưa, tôi hiểu rằng: tạo hóa luôn cất giấu sự sống ở những nơi bình dị nhất.
Chỉ cần một quả chanh nhỏ nhoi, con người đã có thể tự do ôm trọn cả đại dương.

