Limonene, thường được gọi là d-limonene hoặc R-(+)-limonene, là một hydrocarbon monoterpene có nhiều trong phần vỏ của cam và các loại quả họ cam quýt. Chất này tạo nên mùi hương đặc trưng của citrus và được sử dụng rộng rãi làm chất tạo hương, thành phần nước hoa, nguyên liệu mỹ phẩm, dung môi và chất hỗ trợ trong một số sản phẩm công nghiệp. WHO/JECFA và FDA Hoa Kỳ ghi nhận d-limonene trong nhóm chất tạo hương thực phẩm, nhưng điều này không đồng nghĩa d-limonene đã được phê duyệt như một thuốc điều trị bệnh.
Các nghiên cứu tiền lâm sàng và thử nghiệm giai đoạn sớm từng khảo sát d-limonene trong ung thư và một số bệnh lý khác. Tuy nhiên, bằng chứng hiện có chưa đủ để xác lập chỉ định điều trị, liều dùng chuẩn hoặc lợi ích lâm sàng rõ ràng. Người dùng không nên tự uống tinh dầu cam quýt hoặc sản phẩm d-limonene với mục đích chữa bệnh.
Nội dung chính
- Bản chất: D-limonene là đồng phân R-(+), thuộc nhóm hydrocarbon monoterpene, công thức C10H16.
- Nguồn tự nhiên: Có nhiều trong tinh dầu vỏ cam và các loại quả họ cam quýt.
- Công dụng được ghi nhận: Chủ yếu là chất tạo hương hoặc chất hỗ trợ tạo hương trong thực phẩm.
- Chỉ định điều trị: Chưa có chỉ định điều trị chuẩn được xác lập từ các nguồn quản lý được trích dẫn.
- Nghiên cứu y khoa: Đã được nghiên cứu giai đoạn sớm trong ung thư nhưng chưa chứng minh hiệu quả điều trị để sử dụng thường quy.
- Nguy cơ đáng chú ý: Có thể gây rối loạn tiêu hóa khi dùng liều nghiên cứu cao; limonene bị oxy hóa có thể gây dị ứng tiếp xúc ở da.
- Khuyến cáo: Không tự uống tinh dầu, d-limonene đậm đặc hoặc dùng thay thế thuốc được bác sĩ chỉ định.
Hoạt chất Limonene (d-limonene) là gì?
Limonene là một terpene vòng đơn tạo mùi cam quýt. D-limonene là dạng R-(+) của limonene, thường có nhiều trong tinh dầu vỏ cam. Chất này chủ yếu được sử dụng làm hương liệu, không nên mặc nhiên coi là thuốc chỉ vì có nguồn gốc tự nhiên.
Limonene (d-limonene)
INN D-limonene
Danh pháp · định danh phân tử · tính chất vật lý · tính chất lý–hóa · độ ổn định · tiêu chuẩn dược điển
Danh pháp
Hệ thống tên gọi chuẩn của dược chất
| Tên hoạt chất | Limonene (d-limonene) |
|---|---|
| Tên tiếng Anh / tên chung quốc tế (INN) | D-limonene |
| Tên IUPAC | (4R)-1-methyl-4-prop-1-en-2-ylcyclohexene |
| Tên hóa học khác | (4R)-limonene |
| Tên khác / tên đồng nghĩa | R-(+)-limonene; (+)-limonene; d-p-mentha-1,8-diene; 1-methyl-4-(1-methylethenyl)cyclohexene; 4-isopropenyl-1-methylcyclohexene; cinene; carvene. |
Định danh & cấu trúc phân tử
Mã định danh và biểu diễn cấu trúc phân tử
| Số đăng ký CAS | 5989-27-5 |
|---|---|
| UNII | GFD7C86Q1W |
| PubChem CID | 440917 |
| RxNorm CUI | 1426476 |
Dược động học của Limonene (d-limonene)
Dữ liệu trên người cho thấy d-limonene được hấp thu sau đường uống, nhanh chóng bị oxy hóa thành nhiều chất chuyển hóa và được đào thải chủ yếu dưới dạng chất chuyển hóa trong nước tiểu. Các dữ liệu dược động học phần lớn đến từ nghiên cứu số lượng người tham gia nhỏ hoặc thử nghiệm ung thư giai đoạn sớm, không phải nhãn thuốc điều trị đã được phê duyệt.
Giai đoạn I: Hấp thu
Trong nghiên cứu ở bốn người tình nguyện sử dụng một liều uống thấp, d-limonene và các chất chuyển hóa được phát hiện trong máu; nồng độ chất chuyển hóa đạt đỉnh khoảng 1–2 giờ sau phơi nhiễm.
| F · Sinh khả dụng | Chưa có giá trị sinh khả dụng tuyệt đối đáng tin cậy ở người để áp dụng lâm sàng. . |
|---|
Giai đoạn II: Phân bố
Một thử nghiệm giai đoạn I ghi nhận d-limonene và uroterpenol trong mô khối u của hai người bệnh, với nồng độ trong mô cao hơn nồng độ huyết tương tương ứng. Kết quả này chỉ mang tính thăm dò, không đủ để xác lập đặc tính phân bố dùng trong điều trị.
Giai đoạn III: Chuyển hóa
Giai đoạn IV: Thải trừ
Các chất chuyển hóa được bài tiết qua nước tiểu. Trong nghiên cứu liều thấp ở người tình nguyện, quá trình đào thải chất chuyển hóa qua thận gần như hoàn tất trong thời gian theo dõi 24 giờ.
| t½ · Thời gian bán thải | Trong nghiên cứu liều thấp ở người tình nguyện, thời gian bán thải của các chất chuyển hóa được đo nằm trong khoảng khoảng 0,7–2,5 giờ. Đây không phải là thời gian bán thải điều trị đã được xác nhận từ nhãn thuốc. |
|---|---|
| CL · Độ thanh thải toàn phần | Chưa có giá trị độ thanh thải toàn thân chuẩn hóa đủ tin cậy để áp dụng lâm sàng. . |
Yếu tố ảnh hưởng đến dược động học
Thông số dược động học cần được đọc cùng đường dùng, liều, dạng bào chế, quần thể và nguồn dữ liệu. Hàng chưa có dữ liệu sẽ tự động được ẩn.
Dược lý và cơ chế của Limonene (d-limonene)
D-limonene không có nhóm dược lý điều trị được chuẩn hóa. Trong nghiên cứu thực nghiệm, chất này được khảo sát như một monoterpene có hoạt tính sinh học tiềm năng, nhưng các tác dụng quan sát trong mô hình tế bào hoặc động vật không đồng nghĩa với hiệu quả điều trị ở người.
Phần III: Cơ chế tác dụng
Chưa có cơ chế tác dụng điều trị được xác lập và chấp thuận trên lâm sàng.
Các nghiên cứu tiền lâm sàng từng đề xuất d-limonene hoặc các chất chuyển hóa có thể tác động đến quá trình truyền tín hiệu tế bào, chuyển hóa isoprenoid, stress oxy hóa, phản ứng viêm và sự phát triển của tế bào ung thư. Tuy nhiên, các cơ chế này chưa được chứng minh đầy đủ là tạo ra lợi ích điều trị ở người.
Phần IV: Dược lực học và đáp ứng
Chưa có mối quan hệ liều–đáp ứng hoặc nồng độ–tác dụng được xác lập cho một chỉ định điều trị được phê duyệt. Các dữ liệu hiện có chủ yếu mang tính tiền lâm sàng hoặc thăm dò.
Ki, Kd, IC50, EC50 và ED50 chỉ có ý nghĩa khi đi kèm đúng đích, loài, assay, đơn vị và nguồn. Field chưa có dữ liệu sẽ tự động được ẩn.
Chỉ định của Limonene (d-limonene)
Không có chỉ định điều trị thường quy được xác lập từ các tài liệu quản lý và nghiên cứu được trích dẫn.
D-limonene được WHO/JECFA và FDA ghi nhận chủ yếu với chức năng chất tạo hương hoặc chất hỗ trợ tạo hương trong thực phẩm.
D-limonene đã được nghiên cứu trong ung thư, bao gồm thử nghiệm giai đoạn I ở người bệnh có khối u đặc tiến triển và một đánh giá giai đoạn II giới hạn ở ung thư vú. Thử nghiệm giai đoạn I ghi nhận một trường hợp đáp ứng một phần, nhưng phần đánh giá giai đoạn II không ghi nhận đáp ứng. Kết quả không đủ để khuyến cáo d-limonene như thuốc điều trị ung thư.
Các hướng nghiên cứu khác như chống viêm, chống oxy hóa, chuyển hóa, tiêu hóa hoặc phòng ngừa ung thư phần lớn vẫn dựa trên dữ liệu tiền lâm sàng. Không nên trình bày các ứng dụng này như chỉ định đã được chứng minh.
Liều dùng và cách sử dụng
Không có liều điều trị chuẩn hoặc liều tự sử dụng được khuyến cáo.
Trong một thử nghiệm ung thư giai đoạn I, d-limonene được nghiên cứu bằng đường uống với liều 0,5–12 g/m²/ngày theo chu kỳ 21 ngày; mức 8 g/m²/ngày được xác định là liều dung nạp tối đa trong điều kiện nghiên cứu đó.
Các mức liều này chỉ thuộc nghiên cứu lâm sàng có giám sát, không phải hướng dẫn sử dụng ngoài cộng đồng và không được tự quy đổi theo cân nặng hoặc diện tích cơ thể.
Không uống tinh dầu cam, dung môi d-limonene, hương liệu đậm đặc hoặc sản phẩm không ghi rõ tiêu chuẩn dùng đường uống.
Không sử dụng d-limonene để thay thế hóa trị, thuốc kê đơn hoặc phương pháp điều trị đã được bác sĩ chỉ định.
Sản phẩm thực phẩm, mỹ phẩm, chất tẩy rửa và sản phẩm bổ sung có tiêu chuẩn chất lượng, nồng độ và đường dùng khác nhau; không được dùng thay thế cho nhau.
Người có tiền sử dị ứng với hương liệu hoặc tinh dầu cam quýt nên đọc kỹ thành phần và tham khảo bác sĩ hoặc dược sĩ trước khi sử dụng.
Do chưa có phác đồ điều trị chuẩn, chưa có chương trình theo dõi lâm sàng thống nhất.
Trong nghiên cứu dùng liều uống cao, cần theo dõi buồn nôn, nôn, tiêu chảy, tình trạng mất nước và khả năng dung nạp tiêu hóa.
Khi tiếp xúc ngoài da, cần theo dõi đỏ da, ngứa, phát ban, chàm hoặc các biểu hiện viêm da tiếp xúc, đặc biệt với sản phẩm cũ hoặc đã bị oxy hóa.
Cảnh báo và lưu ý về Limonene (d-limonene)
Chưa có danh sách chống chỉ định chính thức từ nhãn thuốc điều trị.
Nên tránh sử dụng hoặc tiếp xúc có chủ đích ở người đã biết quá mẫn với limonene, các hydroperoxide của limonene hoặc sản phẩm chứa tinh dầu cam quýt.
Không dùng đường uống đối với sản phẩm chỉ được sản xuất cho mục đích mỹ phẩm, tạo hương, vệ sinh hoặc công nghiệp.
Trong thử nghiệm giai đoạn I dùng d-limonene đường uống ở liều cao, các phản ứng giới hạn liều gồm buồn nôn, nôn và tiêu chảy.
Tiếp xúc ngoài da có thể liên quan đến kích ứng hoặc viêm da tiếp xúc dị ứng. Khả năng gây mẫn cảm tăng lên khi limonene tự oxy hóa trong không khí và hình thành các hydroperoxide.
Tần suất chính xác của các phản ứng trong cộng đồng.
Dữ liệu về phản ứng nghiêm trọng ở người còn hạn chế. Có thể cần chăm sóc y tế khẩn cấp nếu xuất hiện khó thở, sưng mặt hoặc họng, phát ban lan rộng, nôn hoặc tiêu chảy kéo dài, rối loạn ý thức hoặc nếu nuốt phải lượng lớn sản phẩm đậm đặc.
Nghiên cứu NTP trên động vật ghi nhận tổn thương và khối u thận ở chuột cống đực qua cơ chế liên quan đến alpha-2u-globulin. IARC đánh giá d-limonene thuộc nhóm không thể phân loại về khả năng gây ung thư cho người, do cơ chế ở chuột đực không được xem là đủ để suy rộng trực tiếp sang người.
- Không đồng nhất lượng d-limonene có trong thực phẩm với liều d-limonene đậm đặc trong sản phẩm bổ sung hoặc nghiên cứu.
- “ADI not specified” của JECFA áp dụng cho mục đích tạo hương theo điều kiện sử dụng phù hợp, không phải khuyến nghị dùng liều điều trị.
- Limonene tiếp xúc với không khí có thể bị oxy hóa và tăng khả năng gây mẫn cảm da.
- Không uống sản phẩm tinh dầu nguyên chất hoặc sản phẩm dành cho mục đích công nghiệp.
- Người có bệnh gan, bệnh thận, hen, dị ứng hương liệu, đang mang thai, cho con bú hoặc đang dùng nhiều thuốc cần hỏi nhân viên y tế trước khi sử dụng sản phẩm cô đặc.
Chưa có ngưỡng quá liều và phác đồ giải độc đặc hiệu được xác lập.
Khi nuốt nhầm sản phẩm d-limonene đậm đặc, không tự gây nôn. Cần giữ lại bao bì, xác định tên sản phẩm, nồng độ và lượng đã tiếp xúc, sau đó liên hệ cơ sở y tế hoặc trung tâm chống độc.
Điều trị chủ yếu dựa trên đánh giá đường thở, hô hấp, tuần hoàn, triệu chứng tiêu hóa và chăm sóc hỗ trợ. Không tự sử dụng thuốc hoặc biện pháp dân gian để xử trí.
Bảo quản theo hướng dẫn của từng sản phẩm, trong bao bì kín và tránh nhiệt độ cao, ánh nắng, nguồn lửa hoặc nguồn phát tia lửa.
Hạn chế để sản phẩm tiếp xúc kéo dài với không khí vì quá trình tự oxy hóa có thể tạo các hydroperoxide làm tăng nguy cơ gây dị ứng da.
Không sử dụng sản phẩm đã biến đổi mùi, màu, bao bì hư hỏng hoặc quá hạn.
Đối tượng đặc biệt
Chưa có dữ liệu đầy đủ để xác lập độ an toàn, liều dùng hoặc hiệu quả điều trị d-limonene ở trẻ em. Không tự cho trẻ uống tinh dầu hoặc sản phẩm d-limonene cô đặc. Để sản phẩm ngoài tầm nhìn và tầm với của trẻ.
Chưa có nghiên cứu đầy đủ để đưa ra liều riêng cho người cao tuổi. Cần thận trọng hơn ở người có bệnh gan, bệnh thận, rối loạn tiêu hóa hoặc đang sử dụng nhiều thuốc.
Chưa có dữ liệu lâm sàng đầy đủ về việc sử dụng d-limonene liều bổ sung hoặc liều điều trị trong thai kỳ. Không tự sử dụng sản phẩm d-limonene cô đặc hoặc tinh dầu đường uống khi mang thai. Việc tiếp xúc thông thường qua thực phẩm không tương đương với sử dụng sản phẩm liều cao.
Chưa xác định đầy đủ khả năng d-limonene hoặc các chất chuyển hóa bài tiết vào sữa mẹ và ảnh hưởng đến trẻ bú mẹ. Nên tránh tự dùng sản phẩm cô đặc và tham khảo bác sĩ hoặc dược sĩ khi cần sử dụng.
D-limonene trải qua quá trình chuyển hóa oxy hóa mạnh, nhưng chưa có nghiên cứu xác lập điều chỉnh liều ở người suy gan.
Không tự dùng sản phẩm d-limonene liều cao ở người có bệnh gan.
Các chất chuyển hóa của d-limonene được bài tiết qua nước tiểu, nhưng chưa có nghiên cứu xác lập điều chỉnh liều ở người suy thận.
Người suy thận không nên tự dùng sản phẩm d-limonene cô đặc.
Chưa có nghiên cứu chuyên biệt về ảnh hưởng của d-limonene đến khả năng lái xe hoặc vận hành máy. Không lái xe nếu sau khi tiếp xúc hoặc sử dụng xuất hiện chóng mặt, buồn nôn, nôn, mệt mỏi hoặc khó chịu đáng kể.
Tương tác thuốc của Limonene (d-limonene)
Chưa có dữ liệu tương tác thuốc lâm sàng đầy đủ hoặc danh sách tương tác được xác lập.
Do d-limonene được chuyển hóa qua nhiều phản ứng oxy hóa, về mặt lý thuyết có thể có tương tác với thuốc ảnh hưởng đến enzym chuyển hóa ở gan, nhưng mức độ và ý nghĩa lâm sàng chưa được xác nhận. Không tự phối hợp sản phẩm d-limonene liều cao với thuốc kê đơn.
Thắc mắc về hoạt chất Limonene (d-limonene)
Không. D-limonene là một monoterpene tạo mùi cam quýt. WHO/JECFA và FDA chủ yếu ghi nhận chất này với vai trò chất tạo hương thực phẩm, không phải vitamin và không đồng nghĩa với thuốc điều trị đã được phê duyệt.
Chưa có đủ bằng chứng để kết luận d-limonene điều trị được ung thư. Một thử nghiệm giai đoạn I ghi nhận tín hiệu đáp ứng ở một số ít người bệnh, nhưng phần đánh giá giai đoạn II giới hạn không ghi nhận đáp ứng. D-limonene không được dùng thay thế các phương pháp điều trị ung thư tiêu chuẩn.
Chưa có liều uống hằng ngày mang mục đích điều trị được chuẩn hóa. Mức ADI “not specified” của JECFA liên quan đến việc sử dụng làm hương liệu thực phẩm trong điều kiện phù hợp, không phải cho phép uống tinh dầu hoặc d-limonene cô đặc không giới hạn.
Có thể. Limonene, đặc biệt sau khi bị oxy hóa trong không khí và tạo thành các hydroperoxide, có thể gây mẫn cảm và viêm da tiếp xúc dị ứng ở một số người.
Không hoàn toàn. D-limonene là một hợp chất hóa học riêng biệt và thường là thành phần chiếm tỷ lệ lớn trong tinh dầu vỏ cam. Tinh dầu cam là hỗn hợp gồm nhiều hợp chất khác nhau; thành phần, độ tinh khiết và mức độ an toàn phụ thuộc nguồn nguyên liệu và quy trình sản xuất.

