Esdepallethrin, còn được gọi là S-bioallethrin hoặc esbiol, là một pyrethroid tổng hợp có tác dụng lên hệ thần kinh của côn trùng và động vật chân đốt. WHO mô tả chất này là hỗn hợp đồng phân allethrin chứa chủ yếu đồng phân có cấu hình (S)(1R,3R), với công thức C19H26O3 và số CAS 28434-00-6. Trong lĩnh vực thuốc, esdepallethrin từng được phối hợp với piperonyl butoxide dưới dạng lotion xịt ngoài da để điều trị tại chỗ bệnh ghẻ; dữ liệu chỉ định và liều được nêu trong bài thuộc chế phẩm phối hợp, không được ngoại suy cho esdepallethrin đơn chất.
Nhãn SPREGAL của Pháp ghi một lần bôi/xịt toàn thân, có thể lặp lại sau 8–10 ngày khi thực sự cần thiết, nhưng sản phẩm dạng 112 g đã ngừng thương mại tại Pháp từ tháng 12 năm 2017. Tình trạng đăng ký, lưu hành hiện tại của sản phẩm chứa esdepallethrin tại Việt Nam.
Nội dung chính
- Esdepallethrin là gì?: Pyrethroid tổng hợp, còn gọi là S-bioallethrin hoặc esbiol.
- Công dụng y khoa đã được ghi nhận: Từng phối hợp piperonyl butoxide trong thuốc dùng ngoài điều trị tại chỗ bệnh ghẻ.
- Cơ chế: Làm thay đổi hoạt động của kênh natri phụ thuộc điện thế, gây rối loạn dẫn truyền thần kinh và bất động ký sinh trùng.
- Mã ATC: P03AC02 đối với bioallethrin; P03AC52 đối với bioallethrin phối hợp.
- Tác dụng phụ thường được ghi nhận: Cảm giác châm chích và kích ứng da.
- Cảnh báo chính: Tránh hít khí dung; chống chỉ định theo nhãn ở người hen và trẻ có tiền sử viêm phế quản khó thở, khò khè.
- Tình trạng sản phẩm: SPREGAL đã ngừng thương mại tại Pháp từ ngày 12/12/2017; tình trạng hiện tại tại Việt Nam.
Hoạt chất Esdepallethrin là gì?
Esdepallethrin là một pyrethroid tổng hợp có hoạt tính diệt côn trùng và động vật chân đốt. Trong y khoa, dữ liệu nhãn thuốc đã xác minh chủ yếu liên quan đến esdepallethrin phối hợp piperonyl butoxide dùng ngoài điều trị bệnh ghẻ, không phải esdepallethrin đơn chất.
Esdepallethrin
INN Esdepallethrin; S-bioallethrin
Danh pháp · định danh phân tử · tính chất vật lý · tính chất lý–hóa · độ ổn định · tiêu chuẩn dược điển
Danh pháp
Hệ thống tên gọi chuẩn của dược chất
| Tên hoạt chất | Esdepallethrin |
|---|---|
| Tên tiếng Anh / tên chung quốc tế (INN) | Esdepallethrin; S-bioallethrin |
| Tên IUPAC | cis-[(1S)-2-methyl-4-oxo-3-prop-2-enylcyclopent-2-en-1-yl] (1R,3R)-2,2-dimethyl-3-(2-methylprop-1-enyl)cyclopropane-1-carboxylate |
| Tên khác / tên đồng nghĩa | Esdépalléthrine theo tên tiếng Pháp AFNOR; esbiol; bioallethrin S-cyclopentenyl isomer. WHO lưu ý S-bioallethrin chưa có tên chung ISO và được định nghĩa trong chuyên luận là hỗn hợp đồng phân allethrin chứa chủ yếu đồng phân (S)(1R,3R). |
Định danh & cấu trúc phân tử
Mã định danh và biểu diễn cấu trúc phân tử
| Số đăng ký CAS | 28434-00-6 |
|---|---|
| UNII | GFF4AL7FRM |
| PubChem CID | 62829 |
| RxNorm CUI | Không tìm thấy |
| Công thức phân tử | C19H26O3 |
Dược lý và cơ chế của Esdepallethrin
Nghiên cứu điện sinh lý phân loại S-bioallethrin là pyrethroid cấu trúc Type I. Hoạt chất thuộc nhóm pyrethrin và dẫn chất tổng hợp dùng chống ngoại ký sinh trùng.
Phần III: Cơ chế tác dụng
S-bioallethrin làm thay đổi động học đóng, mở và bất hoạt của kênh natri phụ thuộc điện thế. Điều này kéo dài dòng natri qua màng tế bào thần kinh, gây kích thích lặp lại, mất điều hòa dẫn truyền và cuối cùng làm bất động động vật chân đốt.
Trong chế phẩm SPREGAL, piperonyl butoxide đóng vai trò chất hiệp đồng, làm tăng tác dụng của pyrethroid; đây là cơ chế của phối hợp, không phải bằng chứng rằng esdepallethrin đơn chất có hiệu quả lâm sàng tương đương.
Phần IV: Dược lực học và đáp ứng
Esdepallethrin thể hiện tác dụng độc thần kinh có chọn lọc đối với động vật chân đốt thông qua kênh natri. Trong chế phẩm trị ghẻ, kết quả dược lực học mong muốn là bất động và tiêu diệt Sarcoptes scabiei. Dữ liệu quan hệ nồng độ–đáp ứng trên người đối với esdepallethrin đơn chất.
Ki, Kd, IC50, EC50 và ED50 chỉ có ý nghĩa khi đi kèm đúng đích, loài, assay, đơn vị và nguồn. Field chưa có dữ liệu sẽ tự động được ẩn.
Chỉ định của Esdepallethrin
Theo RCP SPREGAL của Pháp, phối hợp esdepallethrin–piperonyl butoxide được chỉ định điều trị tại chỗ bệnh ghẻ. Đây là chỉ định của chế phẩm phối hợp lịch sử, không phải chỉ định được xác nhận cho esdepallethrin đơn chất hoặc cho mọi sản phẩm chứa chất này.
Liều dùng và cách sử dụng
Theo RCP SPREGAL cập nhật năm 2016: một lần bôi hoặc phun ngoài da; có thể lặp lại một lần nếu cần thiết sau 8–10 ngày.
Đây là liều tham khảo từ nhãn lịch sử của chế phẩm phối hợp esdepallethrin–piperonyl butoxide. Không tự áp dụng cho sản phẩm khác, không phun lặp lại sớm chỉ vì còn ngứa và không sử dụng khi chưa xác minh sản phẩm có giấy phép lưu hành, nhãn hướng dẫn còn hiệu lực.
Theo nhãn SPREGAL lịch sử:
- Chỉ dùng ngoài da.
- Thực hiện tại nơi thông thoáng, tránh lửa, vật phát sáng hoặc nguồn nhiệt; không hút thuốc.
- Bảo vệ mắt, mũi và miệng; giữ bình cách da khoảng 20–30 cm.
- Phun từ trên xuống dưới lên thân mình và các chi, bao phủ kỹ các kẽ ngón, nếp gấp và vùng tổn thương; không phun trực tiếp lên mặt.
- Giữ thuốc trên da khoảng 12 giờ, sau đó tắm rửa kỹ bằng xà phòng và nước.
- Người tiếp xúc gần có thể cần được đánh giá và điều trị đồng thời theo chỉ định chuyên môn.
- Ngứa có thể kéo dài 8–10 ngày sau điều trị và không phải lúc nào cũng đồng nghĩa với thất bại điều trị.
Không tự sử dụng hướng dẫn này cho sản phẩm không có nhãn thuốc tương ứng.
Theo dõi cảm giác châm chích, kích ứng da, ho, khó thở, khò khè hoặc dấu hiệu tiếp xúc vào mắt và niêm mạc. Cần tái khám nếu tổn thương lan rộng, có nhiễm khuẩn thứ phát, chẩn đoán ghẻ chưa chắc chắn hoặc dấu hiệu lâm sàng vẫn tồn tại sau khoảng thời gian theo dõi ghi trên nhãn.
Ngứa tồn tại trong 8–10 ngày đầu có thể là ngứa sau ghẻ; không tự phun lặp lại trước thời điểm được hướng dẫn.
Cảnh báo và lưu ý về Esdepallethrin
Theo RCP SPREGAL:
- Quá mẫn với esdepallethrin, piperonyl butoxide hoặc tá dược của chế phẩm.
- Người mắc hen.
- Trẻ sơ sinh hoặc trẻ nhỏ có tiền sử viêm phế quản khó thở kèm khò khè.
Chống chỉ định liên quan nguy cơ co thắt phế quản do hít khí dung áp dụng cả với người được điều trị và người trực tiếp phun thuốc.
Tác dụng không mong muốn được ghi trong RCP gồm cảm giác châm chích và kích ứng da. Tần suất cụ thể.
Co thắt phế quản có thể xảy ra khi hít phải khí dung, đặc biệt ở người mắc hen hoặc trẻ có tiền sử bệnh hô hấp kèm khò khè; đây là lý do nhãn chống chỉ định dùng dạng bình xịt ở các nhóm này.
Dữ liệu về tần suất phản ứng nghiêm trọng do esdepallethrin bôi ngoài đúng hướng dẫn.
- Không uống, không phun vào mặt và không hít khí dung.
- Dùng tại nơi thông thoáng; tránh lửa, tia lửa, vật nóng và thuốc lá do chế phẩm có dung môi dễ cháy và bình chứa có áp suất.
- Nếu thuốc bắn vào mắt, mũi hoặc miệng, rửa ngay bằng nhiều nước.
- Không tự điều trị khi chưa xác định chắc chắn bệnh ghẻ; ngứa có thể do nhiều nguyên nhân khác.
- Không dùng chế phẩm diệt côn trùng gia dụng hoặc sản phẩm môi trường lên da người.
- Điều trị thất bại có thể liên quan chẩn đoán sai, bỏ sót vùng da, không xử lý người tiếp xúc hoặc tái nhiễm; không tự tăng số lần phun.
- Người có bệnh hô hấp, phụ nữ mang thai, trẻ nhỏ hoặc người có da tổn thương rộng cần hỏi bác sĩ hoặc dược sĩ trước khi sử dụng.
RCP SPREGAL cho biết chưa ghi nhận trường hợp quá liều trong tài liệu nhãn, nhưng yêu cầu tuân thủ nghiêm số lần sử dụng. Ngộ độc pyrethroid có thể biểu hiện bằng dị cảm; nuốt nhầm có thể gây buồn nôn, nôn, đau bụng, chóng mặt, đau đầu, hiếm hơn là hồi hộp hoặc nhìn mờ và rất hiếm khi co giật.
Khi nuốt nhầm, hít nhiều khí dung, xuất hiện khó thở, rối loạn ý thức hoặc co giật, cần ngừng tiếp xúc và đến cơ sở cấp cứu. Điều trị ngộ độc pyrethroid chủ yếu là hỗ trợ và xử trí triệu chứng; không tự dùng thuốc giải độc.
Theo nhãn SPREGAL, bình chứa có áp suất không được để ở nhiệt độ trên 50°C hoặc dưới ánh nắng trực tiếp; không chọc thủng và không đốt bình, kể cả khi đã dùng hết. Bảo quản theo đúng nhãn của sản phẩm và để xa trẻ em.
Đối tượng đặc biệt
Chế phẩm xịt được chống chỉ định theo RCP ở trẻ sơ sinh hoặc trẻ nhỏ có tiền sử viêm phế quản khó thở kèm khò khè do nguy cơ co thắt phế quản khi hít phải khí dung. Liều và độ an toàn theo từng nhóm tuổi khác.
Không tự dùng thuốc xịt trị ghẻ cho trẻ khi chưa được bác sĩ hoặc dược sĩ hướng dẫn.
RCP SPREGAL ghi nhận thiếu dữ liệu thực nghiệm và lâm sàng; chế phẩm chỉ nên được sử dụng trong thai kỳ khi thực sự cần thiết. Việc quyết định dùng thuốc phải do bác sĩ cân nhắc lợi ích và nguy cơ, không tự sử dụng.
Ảnh hưởng lên khả năng lái xe và vận hành máy chưa được nghiên cứu. RCP nhận định chế phẩm khó có khả năng ảnh hưởng khi sử dụng đúng hướng dẫn và tại nơi thông thoáng.
Tương tác thuốc của Esdepallethrin
RCP SPREGAL ghi nhận dữ liệu hiện có không gợi ý tương tác thuốc có ý nghĩa lâm sàng. Piperonyl butoxide là chất hiệp đồng trong chính công thức thuốc, nhưng không nên suy diễn điều này thành kết luận về tương tác với mọi thuốc người bệnh đang sử dụng.
Thắc mắc về hoạt chất Esdepallethrin
Esdepallethrin là một pyrethroid tổng hợp, còn được gọi là S-bioallethrin hoặc esbiol. WHO mô tả chất này là hỗn hợp đồng phân allethrin chứa chủ yếu đồng phân (S)(1R,3R). Chất có tác dụng lên hệ thần kinh của côn trùng và động vật chân đốt thông qua kênh natri phụ thuộc điện thế.
Esdepallethrin từng được phối hợp với piperonyl butoxide trong SPREGAL để điều trị tại chỗ bệnh ghẻ theo nhãn thuốc của Pháp. Không có căn cứ để mặc nhiên áp dụng chỉ định này cho esdepallethrin đơn chất, thuốc diệt côn trùng gia dụng hoặc sản phẩm không được đăng ký làm thuốc.
Phân loại phụ thuộc vào từng thuốc, giấy đăng ký lưu hành và nhãn được cơ quan quản lý phê duyệt. Danh mục trước đây tại Việt Nam từng bao gồm esdepallethrin phối hợp trong thành phẩm dùng ngoài; tuy nhiên, hướng dẫn quản lý hiện hành yêu cầu tra cứu phân loại của sản phẩm trong dữ liệu Cục Quản lý Dược. Phân loại hiện tại của sản phẩm cụ thể.
Không nên tự phun lặp lại. Theo nhãn SPREGAL lịch sử, một lần sử dụng thường đủ; chỉ cân nhắc lặp lại một lần sau 8–10 ngày nếu dấu hiệu lâm sàng vẫn tồn tại. Ngứa trong thời gian đầu có thể là ngứa sau ghẻ và không nhất thiết cho thấy ký sinh trùng còn sống.
Nhãn SPREGAL chống chỉ định dạng xịt ở người hen và trẻ sơ sinh hoặc trẻ nhỏ có tiền sử viêm phế quản khó thở kèm khò khè do nguy cơ co thắt phế quản. Trong thai kỳ, nhãn chỉ cho phép cân nhắc khi thực sự cần thiết vì thiếu dữ liệu. Các nhóm này cần được bác sĩ lựa chọn phương án điều trị phù hợp.

