Benzalkonium Chloride là hợp chất amoni bậc bốn, thường được dùng làm chất sát khuẩn/khử khuẩn ngoài da hoặc chất bảo quản kháng khuẩn trong một số chế phẩm thuốc, đặc biệt là thuốc nhỏ mắt, thuốc xịt mũi và chế phẩm dùng ngoài. Hoạt chất này có tác dụng trên nhiều vi khuẩn, nấm men và nấm, nhưng hiệu lực có thể khác nhau tùy nồng độ, công thức, thời gian tiếp xúc và loại vi sinh vật. Trong thuốc nhỏ mắt đa liều, Benzalkonium Chloride giúp hạn chế nhiễm khuẩn trong lọ thuốc nhưng có thể gây kích ứng mắt, khô mắt hoặc ảnh hưởng bề mặt giác mạc, nhất là khi dùng kéo dài. Bài viết này chỉ cung cấp thông tin y khoa tham khảo, không thay thế tư vấn của bác sĩ/dược sĩ và không khuyến khích tự ý dùng thuốc. (European Medicines Agency (EMA))
Nội dung chính
- Benzalkonium Chloride là chất sát khuẩn/chất bảo quản thuộc nhóm amoni bậc bốn.
- Bối cảnh dùng tùy công thức: sát khuẩn ngoài da, khăn lau, dung dịch hoặc tá dược bảo quản.
- Không tự dùng trên vết thương sâu, vùng rộng, mắt hoặc niêm mạc khi nhãn không cho phép.
- Có thể gây kích ứng, khô da, viêm da tiếp xúc hoặc phản ứng dị ứng.
- Đọc nhãn sản phẩm và hỏi dược sĩ nếu dùng cho trẻ em, phụ nữ mang thai hoặc da nhạy cảm.
Hoạt chất Benzalkonium Chloride là gì?
Benzalkonium Chloride là hợp chất amoni bậc bốn có tác dụng sát khuẩn/khử khuẩn và thường được dùng làm chất bảo quản kháng khuẩn trong chế phẩm dược phẩm. EMA ghi nhận dung dịch chứa Benzalkonium Chloride có hoạt tính trên nhiều vi khuẩn, nấm men và nấm; tác dụng mạnh hơn trên vi khuẩn Gram dương so với Gram âm và tối thiểu với bào tử vi khuẩn, vi khuẩn kháng acid. (European Medicines Agency (EMA))
Benzalkonium Chloride
INN Benzalkonium chloride; Benzalkonium chloride được ghi nhận là tên NF/INN trong cơ sở dữ liệu KEGG Drug. (KEGG)
Danh pháp · định danh phân tử · tính chất vật lý · tính chất lý–hóa · độ ổn định · tiêu chuẩn dược điển
Danh pháp
Hệ thống tên gọi chuẩn của dược chất
| Tên hoạt chất | Benzalkonium Chloride |
|---|---|
| Tên tiếng Anh / tên chung quốc tế (INN) | Benzalkonium chloride; Benzalkonium chloride được ghi nhận là tên NF/INN trong cơ sở dữ liệu KEGG Drug. (KEGG) |
| Tên khác / tên đồng nghĩa | Benzalkonium chloride, Benzalkonium, BAK, BAC, BKC, alkylbenzyldimethylammonium chloride, Zephiran chloride. Một số tên viết tắt như BAK/BAC/BKC được dùng trong tài liệu chuyên môn, nhưng cần đọc đúng tên hoạt chất trên nhãn sản phẩm cụ thể. |
| Tên viết tắt | BAK |
| Tên Latinh / tên dược điển | Benzalkonii chloridum |
Định danh & cấu trúc phân tử
Mã định danh và biểu diễn cấu trúc phân tử
| Số đăng ký CAS | 8001-54-5 |
|---|---|
| UNII | F5UM2KM3W7 |
| PubChem CID | Không có |
| RxNorm CUI | 1379 |
Dược động học của Benzalkonium Chloride
Benzalkonium Chloride thường được dùng tại chỗ hoặc làm tá dược bảo quản, nên dữ liệu dược động học toàn thân ở người không được trình bày như các thuốc hấp thu toàn thân. EMA ghi nhận hấp thu qua da của Benzalkonium Chloride là tối thiểu khi dùng ngoài da. (European Medicines Agency (EMA))
Giai đoạn I: Hấp thu
Hấp thu toàn thân qua da khi dùng ngoài da được xem là tối thiểu theo đánh giá của EMA. Với đường mắt, mũi, hít/khí dung hoặc niêm mạc, mức độ hấp thu có thể phụ thuộc công thức và tình trạng mô tại chỗ; dữ liệu định lượng đầy đủ. (European Medicines Agency (EMA))
Yếu tố ảnh hưởng đến dược động học
Đường dùng, nồng độ, diện tích tiếp xúc, thời gian tiếp xúc, tình trạng da/niêm mạc, tổn thương giác mạc hoặc niêm mạc có thể ảnh hưởng mức độ phơi nhiễm tại chỗ và nguy cơ kích ứng. Dữ liệu định lượng toàn thân.
Thông số dược động học cần được đọc cùng đường dùng, liều, dạng bào chế, quần thể và nguồn dữ liệu. Hàng chưa có dữ liệu sẽ tự động được ẩn.
Dược lý và cơ chế của Benzalkonium Chloride
Benzalkonium Chloride thuộc nhóm hợp chất amoni bậc bốn, là chất hoạt động bề mặt cation. Trong phân loại ATC, Benzalkonium nằm trong nhóm D08AJ — quaternary ammonium compounds, mã D08AJ01. (FHI ATC DDD)
Phần III: Cơ chế tác dụng
Cơ chế sát khuẩn của nhóm amoni bậc bốn được CDC mô tả gồm bất hoạt enzym tạo năng lượng, biến tính protein thiết yếu và phá vỡ màng tế bào vi sinh vật. Với Benzalkonium Chloride trong nhãn khoa, tài liệu chuyên ngành cũng mô tả tác dụng diệt khuẩn liên quan đến tương tác với màng tế bào vi khuẩn, gây mất ổn định màng và ly giải tế bào. (CDC)
Phần IV: Dược lực học và đáp ứng
Benzalkonium Chloride có hoạt tính kháng khuẩn, kháng nấm tùy nồng độ, công thức và thời gian tiếp xúc. Nhóm amoni bậc bốn nói chung không có tác dụng diệt bào tử và thường không có hiệu lực tốt trên virus không vỏ hoặc mycobacteria; do đó không nên suy diễn Benzalkonium Chloride là chất khử khuẩn phù hợp cho mọi mầm bệnh hoặc mọi bề mặt. (CDC)
Ki, Kd, IC50, EC50 và ED50 chỉ có ý nghĩa khi đi kèm đúng đích, loài, assay, đơn vị và nguồn. Field chưa có dữ liệu sẽ tự động được ẩn.
Chỉ định của Benzalkonium Chloride
Với vai trò hoạt chất sát khuẩn ngoài da, một số nhãn DailyMed ghi Benzalkonium Chloride 0,13% được dùng sơ cứu để giúp giảm nguy cơ nhiễm khuẩn ở vết cắt nhỏ, trầy xước và bỏng nhẹ. Với vai trò tá dược, Benzalkonium Chloride được dùng làm chất bảo quản kháng khuẩn trong nhiều chế phẩm nhỏ mắt đa liều, thuốc xịt mũi và chế phẩm dùng tại chỗ. Cần kiểm tra tờ hướng dẫn sử dụng của từng sản phẩm. (DailyMed)
Các nghiên cứu hiện đại tập trung nhiều vào an toàn khi phơi nhiễm Benzalkonium Chloride, đặc biệt trên bề mặt nhãn cầu khi dùng thuốc nhỏ mắt kéo dài. Tổng quan trên tạp chí Eye nêu BAK có thể gây độc tế bào kết mạc/giác mạc và liên quan dấu hiệu, triệu chứng bệnh bề mặt nhãn cầu, nhất là khi phơi nhiễm mạn tính. Không nên xem Benzalkonium Chloride là lựa chọn điều trị cho bệnh mắt, bệnh da hoặc nhiễm khuẩn nếu không có chỉ định cụ thể trong sản phẩm. (Nature)
Liều dùng và cách sử dụng
Liều dùng phụ thuộc hoàn toàn vào dạng bào chế, nồng độ và mục đích sử dụng. Ví dụ, một nhãn DailyMed cho sản phẩm foam sát khuẩn ngoài da chứa Benzalkonium Chloride 0,13% hướng dẫn người lớn và trẻ từ 2 tuổi trở lên làm sạch vùng bị ảnh hưởng, bôi một lượng nhỏ 1–3 lần/ngày; trẻ dưới 2 tuổi cần hỏi bác sĩ. Đây chỉ là ví dụ từ một sản phẩm cụ thể, không áp dụng cho thuốc nhỏ mắt, thuốc xịt mũi hoặc chế phẩm khác. (DailyMed)
Chỉ dùng theo đúng đường dùng ghi trên nhãn/tờ hướng dẫn sử dụng. Không dùng chế phẩm sát khuẩn ngoài da để nhỏ mắt, nhỏ mũi, súc miệng hoặc dùng trên niêm mạc nếu sản phẩm không được thiết kế cho đường dùng đó. Với sản phẩm dùng ngoài da, nhãn DailyMed cảnh báo chỉ dùng ngoài, không dùng trong mắt, không bôi trên vùng cơ thể rộng và không dùng quá 1 tuần nếu không có hướng dẫn của bác sĩ. (DailyMed)
Theo dõi dấu hiệu kích ứng da, đỏ, đau rát, ngứa, phát ban, khô mắt, cộm mắt, đau mắt, nhìn mờ, nghẹt/kích ứng mũi hoặc khó thở. Với thuốc nhỏ mắt chứa Benzalkonium Chloride, EMA khuyến cáo thận trọng ở người khô mắt, tổn thương giác mạc và cần theo dõi khi dùng kéo dài. (European Medicines Agency (EMA))
Cảnh báo và lưu ý về Benzalkonium Chloride
Không dùng nếu quá mẫn với Benzalkonium Chloride hoặc bất kỳ thành phần nào của sản phẩm. Không dùng sai đường dùng, chẳng hạn dùng sản phẩm sát khuẩn ngoài da vào mắt hoặc trên niêm mạc nếu nhãn không cho phép.
Có thể gây kích ứng da, phản ứng tại chỗ, kích ứng mắt, khô mắt, ảnh hưởng bề mặt giác mạc, kích ứng hoặc phù niêm mạc mũi khi dùng kéo dài, kích ứng niêm mạc ở đường dùng miệng–họng/rectal/vaginal. EMA cũng nêu Benzalkonium Chloride dùng đường hít/khí dung có thể gây co thắt phế quản, đặc biệt ở người hen. (European Medicines Agency (EMA))
Cần ngừng dùng và liên hệ cơ sở y tế nếu có khó thở, khò khè, sưng môi/mặt/họng, đau mắt nhiều, giảm thị lực, bỏng rát nặng, tổn thương lan rộng, nhiễm trùng nặng hơn hoặc nuốt phải sản phẩm. Với sản phẩm ngoài da, DailyMed khuyến cáo nếu nuốt phải cần được hỗ trợ y tế hoặc liên hệ trung tâm chống độc ngay. (DailyMed)
- Không tự ý dùng trên vết thương sâu, vết đâm thủng, vết cắn động vật hoặc bỏng nghiêm trọng nếu chưa hỏi bác sĩ. (DailyMed)
- Với thuốc nhỏ mắt chứa Benzalkonium Chloride, cần tháo kính áp tròng mềm trước khi nhỏ và có thể đeo lại sau 15 phút theo khuyến cáo của EMA; hoạt chất này có thể bị hấp thu vào kính áp tròng mềm và làm đổi màu kính. (European Medicines Agency (EMA))
- Người khô mắt, tổn thương giác mạc, glaucoma cần dùng thuốc nhỏ mắt lâu dài hoặc phải dùng nhiều loại thuốc nhỏ mắt nên hỏi bác sĩ về nguy cơ kích ứng và lựa chọn không chất bảo quản khi phù hợp. (Nature)
- Không dùng Benzalkonium Chloride như chất khử khuẩn “phổ quát” cho mọi tác nhân gây bệnh hoặc mọi tình huống y tế.
Nếu dùng quá nhiều trên da, vùng da rộng, dùng sai đường, nuốt phải hoặc có triệu chứng bất thường, cần rửa sạch vùng tiếp xúc nếu phù hợp và liên hệ cơ sở y tế/trung tâm chống độc. Không tự gây nôn khi nuốt phải trừ khi nhân viên y tế hướng dẫn. Thông tin xử trí quá liều chuẩn hóa theo từng nồng độ và chế phẩm.
Bảo quản theo nhãn sản phẩm cụ thể. Một nhãn DailyMed cho sản phẩm foam sát khuẩn ngoài da chứa Benzalkonium Chloride 0,13% ghi bảo quản theo thông tin của sản phẩm và để xa tầm tay trẻ em; điều kiện bảo quản có thể khác giữa các dạng dùng. (DailyMed)
Đối tượng đặc biệt
Trẻ em cần dùng theo đúng nhãn sản phẩm và tư vấn của bác sĩ/dược sĩ. Một sản phẩm sát khuẩn ngoài da trên DailyMed cho phép dùng ở người lớn và trẻ từ 2 tuổi trở lên, còn trẻ dưới 2 tuổi cần hỏi bác sĩ. Với thuốc nhỏ mắt chứa Benzalkonium Chloride, EMA nêu dữ liệu còn hạn chế và mắt trẻ em nhìn chung có thể phản ứng mạnh hơn với kích thích so với người lớn. (DailyMed)
Với đường dùng ngoài da, EMA nêu sử dụng trong thai kỳ không được kỳ vọng gây hại cho mẹ vì hấp thu qua da là tối thiểu. Tuy nhiên, phụ nữ có thai không nên tự dùng trên vùng da rộng, niêm mạc, mắt hoặc dùng kéo dài nếu chưa hỏi bác sĩ/dược sĩ. (European Medicines Agency (EMA))
Với đường dùng ngoài da, EMA nêu hấp thu qua da tối thiểu nhưng không khuyến cáo bôi lên vùng ngực trong thời kỳ cho con bú để tránh trẻ nuốt phải. Cần hỏi bác sĩ/dược sĩ trước khi dùng trên vùng da rộng, vùng núm vú/quầng vú hoặc niêm mạc. (European Medicines Agency (EMA))
. Với thuốc nhỏ mắt có chứa Benzalkonium Chloride, nếu có kích ứng, đau mắt, cộm mắt hoặc nhìn mờ sau khi dùng, nên tránh lái xe/vận hành máy móc cho đến khi nhìn rõ và cảm giác mắt trở lại bình thường.
Thắc mắc về hoạt chất Benzalkonium Chloride
Benzalkonium Chloride là hợp chất amoni bậc bốn, có tác dụng sát khuẩn/khử khuẩn và thường được dùng làm chất bảo quản kháng khuẩn trong một số thuốc, nhất là chế phẩm nhỏ mắt, mũi và dùng ngoài. (European Medicines Agency (EMA))
Không. Benzalkonium Chloride là chất sát khuẩn/khử khuẩn hoặc chất bảo quản kháng khuẩn, không phải kháng sinh điều trị nhiễm khuẩn toàn thân. Không nên dùng hoạt chất này để thay thế thuốc kháng sinh hoặc điều trị nhiễm khuẩn nếu chưa có chỉ định của bác sĩ.
Không thể kết luận chung là “nguy hiểm” cho mọi người, nhưng Benzalkonium Chloride có thể gây kích ứng mắt, khô mắt và ảnh hưởng bề mặt giác mạc, nhất là ở người khô mắt, tổn thương giác mạc hoặc phải dùng thuốc nhỏ mắt kéo dài. Người dùng kính áp tròng mềm cần tháo kính trước khi nhỏ và đeo lại sau thời gian khuyến cáo. (European Medicines Agency (EMA))
Một số sản phẩm Benzalkonium Chloride dùng ngoài da được ghi dùng sơ cứu cho vết cắt nhỏ, trầy xước hoặc bỏng nhẹ. Không nên dùng cho vết thương sâu, vết cắn động vật, bỏng nặng, vùng da rộng hoặc dùng kéo dài nếu chưa hỏi bác sĩ. (DailyMed)
Benzalkonium Chloride có trong một số sản phẩm sát khuẩn tay/antiseptic rub, nhưng tình trạng đánh giá quản lý có thể khác nhau giữa quốc gia và loại sản phẩm. Tại Hoa Kỳ, FDA đã tạm hoãn kết luận GRAS/GRAE đối với Benzalkonium Chloride trong OTC consumer antiseptic rubs để chờ thêm dữ liệu an toàn và hiệu quả. Người dùng nên chọn sản phẩm hợp pháp, đọc nhãn và dùng đúng hướng dẫn. (Federal Register)

