CHUYÊN ĐỀ DƯỢC HỌC · Nhóm thuốc – Dược lý

Thuốc lợi tiểu

Thuốc lợi tiểu làm tăng bài xuất nước và/hoặc chất điện giải qua thận. Nhóm gồm lợi tiểu quai, thiazide/thiazide-like, thuốc giữ kali, ức chế carbonic anhydrase, lợi tiểu thẩm thấu và đối kháng vasopressin. Lợi tiểu quai có hiệu lực natri niệu mạnh; thiazide thường dùng trong tăng huyết áp; thuốc giữ kali có lợi niệu yếu nhưng giúp điều biến aldosterone hoặc hạn chế mất kali.

Các phân nhóm không thể thay thế trực tiếp vì chỉ định và nguy cơ khác nhau. Furosemide thường dùng kiểm soát sung huyết, chlorthalidone có tác dụng hạ áp kéo dài, còn metolazone có thể tăng đáp ứng phối hợp nhưng dễ gây rối loạn điện giải. Acetazolamide tăng thải bicarbonat, mannitol dùng trong tăng áp lực nội sọ hoặc nội nhãn, và tolvaptan tăng thải nước tự do. Điều trị cần theo dõi cân nặng, huyết áp, nước tiểu, natri, kali, magnesi, bicarbonat và chức năng thận; không tự tăng liều, phối hợp hoặc đổi chế phẩm.

Điểm cần nhớ

  • Thuốc lợi tiểu gồm nhiều phân nhóm có vị trí tác dụng và hiệu lực rất khác nhau.
  • Lợi tiểu quai thường là nền tảng kiểm soát sung huyết; thiazide/thiazide-like thường dùng trong tăng huyết áp hoặc phối hợp kháng lợi tiểu.
  • Thuốc giữ kali có thể gây tăng kali máu, còn lợi tiểu quai/thiazide thường gây hạ kali và kiềm chuyển hóa.
  • Metolazone có các dạng bào chế không được tự coi là tương đương.
  • Mannitol, acetazolamide và tolvaptan có chỉ định chuyên biệt, không thay thế thuốc tháo phù thông thường.
  • NSAID, lithium, digoxin, thuốc độc tai và thuốc tác động hệ renin–angiotensin là các tương tác cần chú ý.
  • Cân nặng, lượng nước tiểu, huyết áp, điện giải và chức năng thận phải được theo dõi theo mức nguy cơ.

Câu hỏi thường gặp

Thuốc lợi tiểu nào mạnh nhất và có thể thay thế cho nhau không?

Lợi tiểu quai như furosemide, bumetanide hoặc torsemide thường tạo natri niệu mạnh nhất, nhưng “mạnh” không đồng nghĩa phù hợp nhất. Thiazide/thiazide-like thường có vai trò hạ huyết áp dài hạn; thuốc giữ kali lợi niệu yếu nhưng có mục tiêu khác; mannitol và tolvaptan tạo kiểu bài niệu đặc biệt. Các thuốc không được tự thay thế vì khác sinh khả dụng, thời gian tác dụng, đường dùng và chỉ định. Metolazone còn có các dạng bào chế không tương đương ở cùng liều. Việc chuyển thuốc cần dựa trên đáp ứng nước tiểu, tình trạng dịch, eGFR, điện giải và hướng dẫn của nhân viên y tế.

Vì sao dùng thuốc lợi tiểu vẫn còn phù hoặc tăng cân?

Nguyên nhân có thể là dùng không đều, ăn nhiều natri, hấp thu đường uống kém do phù ruột, dùng NSAID, tưới máu thận giảm, bệnh thận tiến triển hoặc nephron đoạn xa tăng tái hấp thu natri. Thuốc cũng có ngưỡng tác dụng; liều dưới ngưỡng có thể làm lượng nước tiểu tăng ít. Tăng cân không phải lúc nào cũng do thất bại của thuốc, nên cần đánh giá cân nặng cùng thời điểm, lượng nước tiểu, huyết áp, dấu sung huyết, creatinin và điện giải. Không tự tăng liều hoặc tự phối hợp metolazone/thiazide vì có thể gây hạ natri, hạ kali và suy thận cấp.

Cần theo dõi xét nghiệm gì khi dùng thuốc lợi tiểu?

Các xét nghiệm cốt lõi là natri, kali và creatinin/eGFR. Magnesi, calci và bicarbonat cần được kiểm tra khi dùng lợi tiểu quai, thiazide, acetazolamide hoặc khi có loạn nhịp, yếu cơ, lú lẫn. Acid uric và glucose hữu ích ở người dùng thiazide/loop dài hạn, đặc biệt khi có gout hoặc đái tháo đường. Mannitol lặp lại có thể cần osmolality; tolvaptan cần theo dõi natri rất sát khi khởi trị và men gan theo nhãn. Tần suất phụ thuộc mức độ cấp, chức năng thận, thuốc phối hợp và thay đổi liều.

Thuốc lợi tiểu có làm hại thận không?

Thuốc có thể làm creatinin tăng do giảm thể tích hoặc thay đổi huyết động, đặc biệt khi dùng quá mức, phối hợp NSAID hoặc người bệnh đang mất nước. Tuy nhiên trong suy tim sung huyết, creatinin tăng nhẹ trong quá trình tháo dịch không luôn đồng nghĩa tổn thương thận cấu trúc; cần đánh giá cùng tình trạng sung huyết, huyết áp và lượng nước tiểu. Mannitol có thể tích lũy và gây suy thận khi lọc cầu thận giảm; acetazolamide và thuốc giữ kali cũng có giới hạn rõ ở CKD. Dấu hiệu tiểu ít, chóng mặt, tụt huyết áp hoặc tăng cân/phù nhanh cần được đánh giá y tế sớm.

Có nên uống nhiều nước hoặc bổ sung kali khi đang dùng thuốc lợi tiểu?

Không có một lời khuyên chung cho toàn nhóm. Người dùng lợi tiểu quai hoặc thiazide có thể mất kali, nhưng tự bổ sung kali hoặc dùng muối thay thế chứa kali có thể nguy hiểm, đặc biệt khi đồng thời dùng spironolactone, amiloride, ACE inhibitor, ARB hoặc có bệnh thận. Uống quá nhiều nước có thể làm nặng hạ natri, còn hạn chế nước quá mức có thể gây mất nước; khi dùng tolvaptan, chiến lược nước uống còn có quy tắc riêng. Lượng nước và kali cần dựa trên cân nặng, tình trạng phù, natri, kali, chức năng thận và chỉ dẫn của bác sĩ.

Khám phá các nhóm trong nhánh

Hoạt chất liên quan

Tổng hợp từ các nhóm con trong nhánh; mỗi hoạt chất được tính một lần. Nhóm có quan hệ được ghi ở từng dòng.

Chưa có hoạt chất với quan hệ đã xác minh ở phạm vi đang xem.

Nguồn tham khảo

  1. WHO Collaborating Centre for Drug Statistics Methodology – C03 Diuretics
  2. WHO Collaborating Centre for Drug Statistics Methodology – C03C High-ceiling diuretics
  3. DailyMed – Furosemide tablets prescribing information
  4. DailyMed – Hydrochlorothiazide tablets prescribing information
  5. DailyMed – Chlorthalidone tablets prescribing information
  6. DailyMed – Metolazone tablets prescribing information
  7. DailyMed – Spironolactone tablets prescribing information
  8. DailyMed – Acetazolamide tablets prescribing information
  9. DailyMed – Mannitol injection prescribing information
  10. DailyMed – Tolvaptan tablets prescribing information
  11. European Society of Cardiology – 2024 Guidelines for Elevated Blood Pressure and Hypertension
  12. American College of Cardiology – 2024 Expert Consensus update on heart failure management and decongestion

Rà soát chuyên môn: Dược sĩ lâm sàng Dược sĩ Trần Anh Tuấn ·

Thông tin phục vụ tra cứu và học tập về dược học, không thay thế việc thăm khám, chẩn đoán hoặc chỉ định điều trị của người hành nghề có thẩm quyền.