CHUYÊN ĐỀ DƯỢC HỌC · Nhóm thuốc – Dược lý

Thuốc chống loạn thần theo dược lý

Nhóm thuốc chống loạn thần được chia thành 2 nhóm là thuốc chống loạn thần điển hình và thuốc chống loạn thần không điển hình bao gồm nhiều hoạt chất dùng để kiểm soát ảo giác, hoang tưởng, rối loạn tư duy, kích động và một số rối loạn khí sắc. Điểm chung của nhóm là điều biến tín hiệu thần kinh trung ương, đặc biệt các mạng lưới dopamine; tuy nhiên cơ chế, dạng bào chế và tác dụng không mong muốn khác nhau rõ giữa từng thuốc.

Ở cấp danh mục cha, cách tiếp cận hữu ích không phải ghi nhớ thuốc “thế hệ một” hay “thế hệ hai” tốt hơn, mà là xác định mục tiêu điều trị, chọn hồ sơ rủi ro phù hợp, đánh giá đáp ứng thực chất và xây dựng lịch theo dõi. Thuốc uống, tiêm tác dụng ngắn và tiêm tác dụng kéo dài phục vụ các nhu cầu khác nhau. Điều trị thường ưu tiên một thuốc tại một thời điểm; chuyển thuốc, phối hợp hoặc ngừng cần kế hoạch chuyên khoa để hạn chế tái phát và tác dụng phụ chồng lấp.

Tổng quan về bệnh Nhóm thuốc chống loạn thần

Điểm cần nhớ

  • Thuốc chống loạn thần là một nhóm lớn, không đồng nhất về cơ chế, chỉ định và nguy cơ.
  • Phân loại điển hình/không điển hình hữu ích để định hướng nhưng không thay thế đánh giá từng hoạt chất.
  • Lựa chọn thuốc nên dựa trên triệu chứng đích, tiền sử đáp ứng, bệnh đồng mắc, tác dụng phụ cần tránh và mong muốn của người bệnh.
  • Đơn trị liệu là chiến lược thường quy; phối hợp kéo dài cần lý do rõ và giám sát chuyên khoa.
  • Dạng tiêm tác dụng kéo dài là lựa chọn bào chế, không đồng nghĩa hiệu lực cao hơn thuốc uống.
  • Theo dõi cần bao phủ vận động, chuyển hóa, tim mạch, nội tiết, an thần, táo bón và độc tính riêng của từng thuốc.
  • Không tự tăng, giảm, chuyển hoặc ngừng thuốc vì nguy cơ tái phát và phản ứng do thay đổi phơi nhiễm.
  • Dấu hiệu sốt kèm cứng cơ, ngất, co giật, khó thở, nhiễm trùng hoặc táo bón nặng cần đánh giá khẩn cấp.

Câu hỏi thường gặp

Thuốc chống loạn thần có phải chỉ là thuốc gây ngủ không?

Không. Buồn ngủ có thể xuất hiện với một số hoạt chất do tác động lên histamine, adrenergic hoặc các hệ thần kinh khác, nhưng an thần không phải mục tiêu duy nhất
và cũng không chứng minh triệu chứng loạn thần đã được kiểm soát. Một thuốc có thể làm người bệnh ngủ nhiều nhưng vẫn còn hoang tưởng, suy giảm chức năng hoặc tác dụng phụ đáng kể.
Đánh giá đáp ứng phải dựa trên triệu chứng đích, khả năng tự chăm sóc, học tập/làm việc, quan hệ và nguy cơ tái phát. Khi buồn ngủ ảnh hưởng sinh hoạt, cần trao đổi với bác sĩ để xem lại
thời điểm dùng, liều, tương tác hoặc lựa chọn thuốc; không tự giảm liều.

Bao lâu mới biết một thuốc chống loạn thần có hiệu quả?

Một số thay đổi như giảm kích động hoặc cải thiện giấc ngủ có thể xuất hiện sớm, nhưng hiệu quả đối với ảo giác, hoang tưởng và rối loạn tư duy thường cần theo dõi qua nhiều ngày đến vài tuần.
Thời gian đánh giá phụ thuộc bệnh, mức độ cấp, thuốc, liều, tuân thủ và tác dụng không mong muốn. Không nên kết luận thất bại chỉ sau vài liều, nhưng cũng không nên tiếp tục vô thời hạn nếu không có tiến triển.
Bác sĩ sẽ xác định một thử nghiệm điều trị đủ, đồng thời kiểm tra bỏ liều, tương tác, hút thuốc, sử dụng chất và chẩn đoán trước khi tăng liều hoặc đổi thuốc.

Thuốc tiêm tác dụng kéo dài có mạnh hơn thuốc uống không?

Không nhất thiết. Dạng tiêm tác dụng kéo dài chủ yếu thay đổi cách thuốc được giải phóng và duy trì trong cơ thể, giúp giảm gánh nặng uống thuốc hằng ngày và làm rõ việc bỏ liều.
Hiệu quả và tác dụng phụ vẫn phụ thuộc hoạt chất, liều tương đương, đáp ứng cá thể và quy trình khởi đầu. Một số chế phẩm cần dùng chồng lấp thuốc uống hoặc liều nạp, trong khi chế phẩm khác không cần.
Vì tác dụng kéo dài, phản ứng không mong muốn cũng có thể tồn tại lâu hơn. Lựa chọn LAI nên dựa trên mong muốn của người bệnh, dung nạp đã biết và khả năng tái khám.

Có thể đổi từ thuốc này sang thuốc khác ngay lập tức không?

Không có một cách chuyển chung cho mọi thuốc. Bác sĩ có thể chuyển trực tiếp, giảm thuốc cũ rồi tăng thuốc mới, hoặc dùng chồng lấp trong thời gian giới hạn tùy bán thải, nguy cơ tái phát,
tác dụng kháng cholinergic, an thần, QT và dạng bào chế. Chuyển quá nhanh có thể gây mất ngủ, buồn nôn, bồn chồn, triệu chứng vận động hoặc tái phát loạn thần; chuyển quá chậm có thể làm tăng tác dụng phụ chồng lấp.
Dạng tiêm tác dụng kéo dài cần kế hoạch riêng vì thuốc cũ vẫn tiếp tục giải phóng sau mũi cuối.

Gia đình nên hỗ trợ người đang dùng thuốc chống loạn thần thế nào?

Gia đình có thể hỗ trợ bằng cách lắng nghe trải nghiệm của người bệnh, giúp ghi lịch dùng thuốc hoặc lịch tiêm, quan sát dấu hiệu tái phát và tác dụng phụ, đồng thời khuyến khích tái khám.
Nên lưu ý thay đổi giấc ngủ, nghi ngờ tăng, thu mình, bỏ ăn, kích động, run/cứng, bồn chồn, tăng cân nhanh, ngất, sốt, táo bón nặng hoặc dấu hiệu nhiễm trùng. Không nên ép dùng thuốc, tự trộn thuốc vào thức ăn,
tự điều chỉnh liều hoặc tranh luận trực diện về hoang tưởng. Khi có nguy cơ tự sát, bạo lực, giảm ý thức, co giật hoặc khó thở, cần liên hệ cấp cứu 115.

Khám phá các nhóm trong nhánh

Hoạt chất liên quan

Chưa có hoạt chất với quan hệ đã xác minh ở phạm vi đang xem.

Nguồn tham khảo

  1. WHO – Antipsychotic medicines for psychotic disorders
  2. WHO – Combination of two or more antipsychotic medications for psychotic disorders
  3. WHO – Duration of antipsychotic treatment in individuals with a first psychotic episode
  4. WHO – Role of depot antipsychotic medicine in long-term treatment
  5. NICE – Psychosis and schizophrenia in adults: recommendations
  6. American Psychiatric Association – Treatment of Patients with Schizophrenia guideline
  7. WHO Collaborating Centre for Drug Statistics Methodology – ATC/DDD Index N05A Antipsychotics
  8. FDA – Removal of the Clozapine REMS program
  9. DailyMed – Olanzapine prescribing information

Rà soát chuyên môn: Dược sĩ lâm sàng Dược sĩ Trần Anh Tuấn ·

Thông tin phục vụ tra cứu và học tập về dược học, không thay thế việc thăm khám, chẩn đoán hoặc chỉ định điều trị của người hành nghề có thẩm quyền.