Vào thế kỷ 19 tại Pháp, Liệu pháp thôi miên đã vượt ra khỏi ranh giới của những thử nghiệm y khoa đơn thuần để trở thành một hiện tượng đại chúng. Sự dịch chuyển này đã định hình lại toàn bộ các cuộc tranh luận về tâm trí, cơ thể và quyền kiểm soát của con người. Dưới góc nhìn chuyên môn, Dược sĩ lâm sàng Trần Anh Tuấn sẽ cùng bạn phân tích lại giai đoạn lịch sử đầy biến động này.*
Trong y học và dược học lâm sàng hiện đại, chúng ta thường quen với việc giải thích các phản ứng của cơ thể thông qua dược động học, dược lực học hay các cơ chế sinh lý bệnh rõ ràng. Tuy nhiên, lịch sử y khoa từng chứng kiến những giai đoạn mà ranh giới giữa khoa học, tâm lý và những hiện tượng kỳ bí trở nên vô cùng mong manh. Một trong số đó là sự bùng nổ của liệu pháp thôi miên tại Pháp vào thế kỷ 19.
Trung tâm của cuộc cách mạng này là Jean-Martin Charcot (1825-1893) – một nhà thần kinh học vĩ đại làm việc tại Bệnh viện Salpêtrière (Paris). Những gì diễn ra thời kỳ đó không chỉ là câu chuyện của lịch sử, mà còn để lại những bài học sâu sắc về đạo đức y khoa và tác động của “ám thị” – một yếu tố mà đến nay vẫn hiện diện trong hiệu ứng giả dược (placebo) của quá trình điều trị.
Án Mạng Trong Lồng Sư Tử: Khi Thôi Miên Trở Thành Trò Tiêu Khiển

Vào năm 1890, tại thành phố Béziers (miền Nam nước Pháp), một sự việc thương tâm đã xảy ra và làm rúng động giới y khoa. Một nhà thôi miên dạo đã đưa một cô gái trẻ đang trong trạng thái thôi miên vào lồng của một con sư tử sống. Mục đích của ông ta là chứng minh độ sâu của trạng thái thôi miên: cô gái không hề tỏ ra sợ hãi hay có phản ứng tự vệ nào trước nguy hiểm.
Thảm kịch đã xảy ra khi con sư tử tấn công cô gái, và cô đã tử vong tại bệnh viện ngay sau đó.
Dưới lăng kính y khoa, sự việc này là một minh chứng rùng rợn cho sự nguy hiểm khi các thủ thuật tác động lên thần kinh rơi vào tay những kẻ không có chuyên môn. Đối với giới bác sĩ thời bấy giờ, nó làm dấy lên một hồi chuông cảnh báo: Thôi miên không phải là một trò giải trí vô hại. Nó là một can thiệp y tế cần được đặt dưới sự kiểm soát nghiêm ngặt của những người có chuyên môn và trách nhiệm.
Án Mạng, Ám Thị và Ranh Giới Của Ý Chí Tự Do
Cùng thời điểm đó, một vụ án khác tại Paris tiếp tục gây tranh cãi gay gắt: Một người phụ nữ trẻ bị buộc tội cùng người tình sát hại và cướp tài sản của một nhân viên thừa phát lại giàu có. Câu hỏi pháp lý và y khoa được đặt ra là: Bị cáo có hành động theo ý chí tự do của mình hay không?
Trường phái Nancy (Jules Liégeois)
Luật sư này lập luận rằng “ám thị thôi miên” có thể là nguyên nhân. Ông trích dẫn các thí nghiệm cho thấy người bị thôi miên có thể thực hiện hành vi trộm cắp hoặc thậm chí giết người theo lệnh được cài cắm từ nhiều ngày trước, mà bản thân họ không hề có ký ức về việc đó.
Góc nhìn Pháp y (Paul Brouardel)
Bác sĩ Brouardel phản bác mạnh mẽ. Ông cho rằng để sử dụng thôi miên như một tình tiết giảm nhẹ, cần có bằng chứng khoa học đáng tin cậy. Ông nhìn nhận sự phụ thuộc của bị cáo vào người tình đơn thuần là sự thao túng tâm lý cá nhân, chứ không phải là một trạng thái bệnh lý do thôi miên. Tòa án cuối cùng đã đồng tình với quan điểm này.
Cuộc Tranh Luận Lịch Sử: Bệnh Viện Salpêtrière vs. Trường Phái Nancy
Sự kiện trên đã làm lộ rõ một cuộc xung đột lớn trong giới học thuật Pháp thế kỷ 19:
1. Quan điểm của Charcot (Trường phái Salpêtrière)
Charcot tin rằng khả năng bị thôi miên là dấu hiệu của bệnh Hysteria (chứng phân ly). Với ông, thôi miên là một trạng thái bệnh lý được gây ra nhân tạo, với 3 giai đoạn rõ rệt: chứng giữ nguyên thế (catalepsy), hôn mê (lethargy) và mộng du (somnambulism). Điểm mấu chốt là Charcot luôn tìm kiếm các **dấu hiệu thể chất** – một tư duy tiên phong cho nền tảng thần kinh tâm lý học sau này, cố gắng kết nối giữa não bộ, cơ thể và tâm trí.
2. Quan điểm của Hippolyte Bernheim (Trường phái Nancy)
Ngược lại, Bernheim cho rằng thôi miên không phải là bệnh lý, mà chỉ là sự tăng cường của **khả năng bị ám thị bình thường** có ở mọi con người. Góc nhìn này mở ra tiềm năng trị liệu lớn: giảm đau, thay đổi hành vi (tương tự như các liệu pháp tâm lý và kiểm soát tuân thủ dùng thuốc ngày nay).
Bệnh Viện Hay Sân Khấu Trình Diễn?
Một điểm nghịch lý là chính Charcot, dù nỗ lực khoa học hóa thôi miên, lại biến nó thành một “đại nhạc hội”. Các buổi giảng dạy của ông tại Salpêtrière thu hút không chỉ sinh viên y khoa mà cả nhà văn, nhà báo và chính trị gia. Việc các bệnh nhân nữ trình diễn sự sợ hãi, tuân lệnh hay ảo giác theo yêu cầu đã làm mờ đi ranh giới giữa y học thực chứng và nghệ thuật biểu diễn.
Chính sự phổ biến quá mức này đã buộc các cơ quan y tế trên toàn châu Âu (Áo, Ý, Đức, Tây Ban Nha…) phải vào cuộc cấm các buổi trình diễn thôi miên công cộng. Tuy nhiên, tại Pháp, luật y tế năm 1892 lại không hề nhắc đến thôi miên, tạo ra một khoảng trống pháp lý kéo dài.
Bài Học Rút Ra Cho Thực Hành Lâm Sàng Hiện Đại
Đứng từ góc độ của một chuyên gia y tế, lịch sử của thôi miên tại Pháp mang lại cho chúng ta những suy ngẫm giá trị:
1. Ranh giới của sự ám thị: Trong thực hành lâm sàng và tư vấn dược, “ám thị” vẫn tồn tại dưới dạng hiệu ứng giả dược (Placebo) và nocebo (tác dụng phụ do tâm lý). Cách chúng ta giao tiếp, truyền đạt thông tin về thuốc có thể tác động trực tiếp đến hiệu quả điều trị của bệnh nhân.
2. Đạo đức và sự kiểm soát: Bất kỳ phương pháp can thiệp nào lên cơ thể và tâm trí con người (dù là dùng thuốc hay không dùng thuốc) đều phải được thực hiện bởi những người có chuyên môn, dựa trên nền tảng Y học thực chứng (Evidence-Based Medicine), tránh việc thương mại hóa quá mức dẫn đến những hậu quả khó lường.
Lịch sử y khoa là một chuỗi những thử nghiệm, sai lầm và điều chỉnh. Việc nhìn lại những tranh cãi xoay quanh Jean-Martin Charcot và các trường phái thế kỷ 19 giúp những người làm công tác lâm sàng chúng ta hiểu rõ hơn về sự phức tạp của cơ thể con người, từ đó cẩn trọng và chuẩn mực hơn trong từng quyết định chuyên môn.
Tài liệu tham khảo: https://www.medscape.com/viewarticle/how-hypnosis-transformed-medicine-france-2026a1000mby?ecd=a2a

