Điểm cần nhớ
- Sáu cơ xoay nhãn cầu gồm bốn cơ thẳng và hai cơ chéo.
- Cơ thẳng ngoài do dây VI; cơ chéo trên do dây IV chi phối.
- Bốn cơ xoay nhãn cầu còn lại do dây III chi phối.
- Vận nhãn khác điều tiết thể thủy tinh và thay đổi kích thước đồng tử.
Khái niệm và phạm vi
Sáu cơ vân ngoài nhãn cầu trực tiếp điều khiển hướng nhìn gồm bốn cơ thẳng và hai cơ chéo. Cơ nâng mi trên cũng nằm trong nhóm cơ ngoài nhãn cầu theo cách đếm bảy cơ, nhưng chức năng chính là nâng mi. Phân biệt này giúp đọc thống nhất các tài liệu giải phẫu.
Nội dung chuyên sâu
Vị trí và cấu phần
Các cơ nằm trong ổ mắt và bám lên củng mạc. Hướng chạy của cơ và vị trí bám tạo tác động xoay nhãn cầu; chúng hoạt động phối hợp, không chỉ từng cơ tách biệt.
Chức năng sinh lý
Tạo các chuyển động nhìn, giữ hướng nhìn và phối hợp hai mắt. Điều khiển thần kinh cùng phản hồi cảm giác cho phép điều chỉnh nhanh và chính xác.
Hai mắt phải phối hợp để hướng trục nhìn đến đối tượng. Khi cơ, dây thần kinh chi phối hoặc hệ điều khiển bị rối loạn, hướng nhìn có thể không còn đồng bộ. Khám vận nhãn cần đánh giá nhiều hướng và vị trí mắt, vì một cơ có thể góp phần vào nhiều thành phần chuyển động tùy tư thế.
Liên quan tới tác động của thuốc
Một can thiệp lên dẫn truyền thần kinh–cơ có ý nghĩa khác tác động lên trung tâm điều khiển vận nhãn. Thuốc gây biểu hiện song thị không mặc nhiên tác động trực tiếp lên cơ.
Biểu hiện nhìn đôi cần được hỏi về thời điểm khởi phát, có thay đổi theo hướng nhìn hay mệt mỏi không và có kèm sụp mi hoặc dấu hiệu thần kinh khác không. Đây là dữ liệu giúp người khám định hướng vị trí vấn đề; không đủ để tự xác định một cơ liệt hoặc chọn thuốc điều trị.
Nguồn đối chiếu: Anatomy, Head and Neck, Eye Extraocular Muscles; Extraocular Muscles.
Tác động tại chỗ và toàn thân
Cần phân biệt can thiệp tại cơ với tác động toàn thân. Phân bố tác dụng và nguy cơ lan ảnh hưởng phụ thuộc biện pháp, vị trí và kỹ thuật chuyên khoa.
Phân biệt và liên hệ
| Cơ | Tác động chính để định hướng | Dây thần kinh |
|---|---|---|
| Thẳng trong | Đưa mắt vào trong | III |
| Thẳng ngoài | Đưa mắt ra ngoài | VI |
| Thẳng trên | Nâng; kèm xoáy trong và khép | III |
| Thẳng dưới | Hạ; kèm xoáy ngoài và khép | III |
| Chéo trên | Xoáy trong; kèm hạ và dạng | IV |
| Chéo dưới | Xoáy ngoài; kèm nâng và dạng | III |
Giới hạn bằng chứng
Tác động của một cơ thay đổi theo vị trí nhãn cầu; bảng là định hướng giải phẫu, không phải phép khám chẩn đoán độc lập.
Câu hỏi thường gặp
Có sáu hay bảy cơ vận nhãn?
Sáu cơ trực tiếp xoay nhãn cầu; cách đếm bảy cơ ngoài nhãn cầu bao gồm thêm cơ nâng mi trên.
Dây VI chi phối cơ nào?
Cơ thẳng ngoài. Cơ chéo trên do dây IV; các cơ xoay nhãn cầu còn lại do dây III.
Cơ vận nhãn có làm co đồng tử không?
Không. Đồng tử được điều khiển bởi cơ mống mắt.
Song thị có nghĩa cơ bị tổn thương không?
Không nhất thiết. Có thể liên quan thần kinh, tiếp hợp thần kinh–cơ, cơ hoặc các nguyên nhân khác.
Có thể xác định bệnh từ hướng lệch mắt?
Cần khám chuyên khoa, đánh giá nhiều hướng nhìn và dấu hiệu đi kèm; một dấu hiệu riêng chưa đủ.
Nguồn tham khảo
- Anatomy, Head and Neck, Eye Extraocular Muscles. StatPearls, NCBI Bookshelf. Đối chiếu ngày 09/09/2026.
- Extraocular Muscles. EyeWiki, American Academy of Ophthalmology. Đối chiếu ngày 09/09/2026.
- Anatomy of the Eye. Neuroscience, NCBI Bookshelf. Đối chiếu ngày 09/09/2026.

