CHUYÊN ĐỀ DƯỢC HỌC · Nhóm thuốc – Dược lý

Barbiturate

Barbiturat là nhóm thuốc ức chế hệ thần kinh trung ương có nguồn gốc từ acid barbituric. Chúng tăng dẫn truyền ức chế qua thụ thể GABA-A, chủ yếu bằng kéo dài thời gian mở kênh chloride, từ đó tạo tác dụng an thần, gây ngủ, chống co giật hoặc gây mê tùy hoạt chất và nồng độ. Nhóm này không đồng nhất: phenobarbital và primidone còn có vai trò trong một số thể động kinh; methohexital hoặc thiopental được sử dụng trong gây mê chuyên khoa; nhiều thuốc ngủ barbiturat hiện ít được ưu tiên.

Giới hạn lớn của barbiturat là khoảng điều trị hẹp, không có tác dụng giảm đau đáng tin cậy, cảm ứng enzym và nguy cơ lệ thuộc. Quá liều hoặc phối hợp opioid, rượu hay thuốc an thần khác có thể gây suy hô hấp, hạ huyết áp, hôn mê và tử vong. Thuốc chỉ nên dùng theo đơn hoặc trong cơ sở có giám sát phù hợp; không tự tăng giảm hay ngừng đột ngột sau sử dụng kéo dài.

Cơ chế tác dụng nhóm thuốc an thần Barbiturate
Cơ chế tác dụng nhóm thuốc an thần Barbiturate

Điểm cần nhớ

  • Barbiturat tăng ức chế GABA-A và mức ức chế thần kinh tăng mạnh theo liều.
  • Các hoạt chất rất khác nhau về thời gian tác dụng, chỉ định và khả năng thay thế.
  • Phenobarbital/primidone có vai trò chống động kinh; methohexital/thiopental chủ yếu dùng gây mê.
  • Thuốc ngủ barbiturat thường không còn là lựa chọn ưu tiên vì khoảng điều trị hẹp.
  • Phối hợp opioid, rượu hoặc thuốc an thần khác có thể gây suy hô hấp và tử vong.
  • Dùng kéo dài gây dung nạp, lệ thuộc; ngừng đột ngột có thể gây co giật hoặc mê sảng.
  • Nhiều barbiturat là dược chất hướng thần phải kiểm soát đặc biệt tại Việt Nam; việc lưu hành thay đổi theo hoạt chất.

Câu hỏi thường gặp

Thuốc barbiturat có còn được dùng để điều trị mất ngủ không?

Một số barbiturat từng được dùng rộng rãi để gây ngủ, nhưng hiện thường không phải lựa chọn ưu tiên cho mất ngủ vì khoảng điều trị hẹp, nguy cơ tồn dư ban ngày, ngã, dung nạp, lệ thuộc và quá liều. Nguy cơ đặc biệt cao khi dùng cùng rượu, opioid, benzodiazepin hoặc thuốc an thần khác. Vai trò còn lại phụ thuộc hoạt chất, tình trạng cấp phép và hoàn cảnh lâm sàng; không nên tự mua hoặc dùng thuốc của người khác. Mất ngủ kéo dài cần được đánh giá nguyên nhân và ưu tiên biện pháp hành vi, vệ sinh giấc ngủ hoặc phương án điều trị có hồ sơ an toàn phù hợp hơn do bác sĩ lựa chọn.

Barbiturat khác benzodiazepin như thế nào?

Cả hai nhóm đều tăng dẫn truyền ức chế qua thụ thể GABA-A, nhưng barbiturat chủ yếu kéo dài thời gian mở kênh chloride và ở nồng độ cao có thể trực tiếp hoạt hóa thụ thể, làm mức ức chế tăng mạnh theo liều. Vì vậy barbiturat có khoảng an toàn hẹp hơn, nguy cơ suy hô hấp và tử vong khi quá liều cao hơn, đồng thời cảm ứng enzym gan mạnh hơn. Benzodiazepin thường có hiệu ứng trần tương đối đối với ức chế thần kinh khi dùng đơn độc, nhưng vẫn rất nguy hiểm khi phối hợp opioid hoặc rượu. Hai nhóm không tương đương và không được tự chuyển đổi liều.

Vì sao không được ngừng phenobarbital đột ngột?

Dùng phenobarbital hoặc barbiturat kéo dài có thể gây lệ thuộc thể chất. Khi ngừng đột ngột, hoạt tính ức chế GABA giảm nhanh trong khi hệ thần kinh đã thích nghi, dẫn đến mất ngủ, lo âu, run, kích động, mê sảng và co giật; trường hợp nặng có thể đe dọa tính mạng. Ở người điều trị động kinh, ngừng đột ngột còn làm tăng nguy cơ tái phát cơn hoặc trạng thái động kinh. Việc giảm thuốc cần kế hoạch cá thể hóa theo thời gian sử dụng, hoạt chất, liều, bệnh nền và thuốc phối hợp. Người bệnh không nên tự giảm hoặc bỏ thuốc, kể cả khi cảm thấy đã ổn định.

Dấu hiệu nào gợi ý quá liều barbiturat?

Dấu hiệu cảnh báo gồm buồn ngủ tăng nhanh, nói khó, đi loạng choạng, khó đánh thức, thở chậm hoặc nông, tím môi, hạ thân nhiệt, mạch yếu, choáng, tụt huyết áp và hôn mê. Biểu hiện có thể xuất hiện rất nhanh sau tiêm tĩnh mạch hoặc muộn hơn sau uống. Phối hợp rượu, opioid, benzodiazepin hay nhiều thuốc làm nguy cơ nặng hơn. Khi nghi quá liều, cần gọi cấp cứu 115 ngay, đặt người bệnh ở tư thế an toàn nếu còn thở, không tự gây nôn và cung cấp vỏ thuốc/thông tin thời điểm dùng cho nhân viên y tế.

Phenobarbital có an toàn trong thai kỳ và cho con bú không?

Phenobarbital có thể kiểm soát cơn động kinh nhưng phơi nhiễm trong thai kỳ liên quan tăng nguy cơ dị tật bẩm sinh, hạn chế tăng trưởng thai và khả năng ảnh hưởng phát triển thần kinh. Tuy nhiên, cơn động kinh không kiểm soát cũng gây nguy hiểm cho mẹ và thai, nên người bệnh tuyệt đối không tự ngừng thuốc khi có thai hoặc dự định mang thai. Cần tư vấn chuyên gia trước thụ thai và theo dõi thai kỳ chặt chẽ. Thuốc có thể vào sữa mẹ; trẻ bú cần được theo dõi buồn ngủ quá mức, bú kém, giảm trương lực hoặc khó thở. Quyết định tiếp tục thuốc/cho bú phải cá thể hóa.

Nguồn tham khảo

  1. WHO Collaborating Centre – N05CA Barbiturates, plain
  2. WHO Collaborating Centre – N03AA Barbiturates and derivatives
  3. WHO Collaborating Centre – N01AF Barbiturates, plain
  4. DailyMed – Phenobarbital tablet prescribing information
  5. DailyMed – Brevital Sodium (methohexital) prescribing information
  6. DailyMed – Sezaby (phenobarbital sodium) prescribing information
  7. DailyMed – Primidone tablet prescribing information
  8. NICE – Epilepsies: treating epileptic seizures
  9. MHRA – Antiepileptic drugs: safety in pregnancy
  10. Bộ Y tế Việt Nam – Thông tư 18/2026/TT-BYT về thuốc kiểm soát đặc biệt

Rà soát chuyên môn: Dược sĩ Lâm sàng Dược sĩ Trần Anh Tuấn ·

Thông tin phục vụ tra cứu và học tập về dược học, không thay thế việc thăm khám, chẩn đoán hoặc chỉ định điều trị của người hành nghề có thẩm quyền.