CHUYÊN ĐỀ DƯỢC HỌC · Nhóm thuốc – Dược lý

Corticosteroid

Corticosteroid là nhóm hormon vỏ thượng thận tự nhiên và các dẫn chất tổng hợp, gồm glucocorticoid và mineralocorticoid. Nhóm thuốc này tác động chủ yếu qua thụ thể nội bào để điều hòa phiên mã, từ đó giảm viêm, thay đổi đáp ứng miễn dịch, điều chỉnh chuyển hóa và cân bằng natri – kali. Tùy hoạt chất và dạng bào chế, corticosteroid có thể dùng toàn thân hoặc tại chỗ ở đường thở, mũi, da, mắt, tai, ruột và khớp.

Corticosteroid có vai trò quan trọng trong suy thượng thận, hen, bệnh tự miễn, dị ứng, bệnh da và nhiều tình trạng viêm khác. Tuy nhiên, hiệu quả và độ an toàn không đồng nhất giữa các hoạt chất. Dùng liều cao, kéo dài, phối hợp nhiều dạng hoặc ngừng đột ngột có thể gây nhiễm trùng, tăng đường huyết, loãng xương, rối loạn tâm thần, bệnh mắt và suy thượng thận. Việc lựa chọn, giảm liều và theo dõi cần được cá thể hóa bởi nhân viên y tế.

Nhóm Thuốc Corticosteroid Là Gì?
Nhóm Thuốc Corticosteroid Là Gì?

Điểm cần nhớ

  • Corticosteroid gồm glucocorticoid và mineralocorticoid; không phải mọi thuốc trong nhóm có cùng tác dụng.
  • Hiệu quả chống viêm chủ yếu đến từ hoạt hóa thụ thể glucocorticoid và điều hòa phiên mã.
  • Đường hít, xịt, bôi hoặc nhỏ giúp tập trung tác dụng nhưng vẫn có thể gây ADR toàn thân.
  • Không được tự quy đổi liều hoặc thay thế hydrocortisone, prednisone, dexamethasone, budesonide hay clobetasol.
  • Dùng kéo dài có thể ức chế trục HPA; ngừng đột ngột có nguy cơ suy thượng thận.
  • Ritonavir, cobicistat và các chất ức chế CYP3A4 mạnh có thể làm tăng độc tính của một số corticosteroid.
  • Cần theo dõi nhiễm trùng, glucose, huyết áp, xương, mắt, tâm thần, tăng trưởng và kỹ thuật dùng thuốc.

Câu hỏi thường gặp

Corticosteroid và glucocorticoid có phải là một không?

Không hoàn toàn. Corticosteroid là thuật ngữ rộng cho hormon vỏ thượng thận và các dẫn chất tổng hợp, gồm hai nhánh chính là glucocorticoid và mineralocorticoid. Glucocorticoid chủ yếu điều hòa viêm, miễn dịch và chuyển hóa; mineralocorticoid chủ yếu điều hòa natri, kali và thể tích tuần hoàn. Nhiều người dùng từ “corticosteroid” để chỉ thuốc chống viêm glucocorticoid, nhưng cách gọi này có thể bỏ sót fludrocortisone và khác biệt về hoạt tính giữ muối. Vì vậy, khi tra cứu hoặc đổi thuốc cần xác định rõ hoạt chất, đường dùng và mục tiêu điều trị.

Dùng corticosteroid bao lâu thì phải giảm liều từ từ?

Không có một mốc duy nhất áp dụng cho mọi người. Nguy cơ ức chế trục hạ đồi–tuyến yên–thượng thận tăng theo liều, độ mạnh, thời gian, thuốc tác dụng dài, nhiều đường dùng đồng thời và cơ địa. Điều trị ngắn có thể không cần giảm liều ở một số tình huống, nhưng dùng kéo dài hoặc liều cao thường cần kế hoạch giảm. Hướng dẫn 2024 khuyến nghị giảm nhanh hơn khi còn trên mức sinh lý và chậm hơn khi gần mức thay thế. Người bệnh không nên tự giảm hoặc ngừng, đặc biệt khi có mệt lả, nôn, đau bụng, hạ huyết áp hoặc bệnh nền tái phát.

Corticosteroid hít hoặc bôi có gây tác dụng phụ toàn thân không?

Có thể, dù nguy cơ thường thấp hơn thuốc uống hoặc tiêm khi dùng đúng. Thuốc hít có thể gây nấm miệng, khàn tiếng và ở liều cao kéo dài có thể ảnh hưởng tăng trưởng, xương, mắt hoặc trục HPA. Thuốc bôi mạnh, đặc biệt trên diện rộng, da tổn thương, dưới băng kín hoặc ở trẻ em, có thể gây teo da, rạn da, Cushing ngoại sinh và suy thượng thận. Nguy cơ tăng khi dùng đồng thời nhiều chế phẩm hoặc phối hợp ritonavir, cobicistat hay azole mạnh. Cần dùng đúng kỹ thuật và báo nhân viên y tế toàn bộ các dạng steroid đang sử dụng.

Vì sao không được ngừng corticosteroid đột ngột?

Corticosteroid ngoại sinh làm giảm CRH và ACTH, khiến tuyến thượng thận giảm sản xuất cortisol. Sau điều trị kéo dài, trục này cần thời gian phục hồi; ngừng đột ngột có thể gây suy thượng thận hoặc cơn thượng thận, đồng thời làm bệnh viêm bùng phát. Dấu hiệu cảnh báo gồm mệt lả, yếu, buồn nôn, đau bụng, chóng mặt, hạ huyết áp, hạ đường huyết hoặc lú lẫn. Mức giảm phụ thuộc hoạt chất, liều, thời gian và bệnh nền. Nếu có nôn kéo dài, tiêu chảy, chấn thương, phẫu thuật hoặc sốt nặng sau khi mới ngừng thuốc, cần liên hệ cơ sở y tế khẩn cấp.

Corticosteroid có làm tăng nguy cơ nhiễm trùng và ảnh hưởng tiêm vaccine không?

Corticosteroid toàn thân ở mức ức chế miễn dịch có thể làm tăng nhiễm trùng mới, tái hoạt lao hoặc viêm gan B, làm nặng Strongyloides và che lấp sốt. CDC xem prednisone tương đương từ 20 mg/ngày hoặc 2 mg/kg/ngày trong ít nhất 14 ngày là mức cần quan tâm đối với vaccine sống ở người trên 10 kg; vaccine sống thường được hoãn ít nhất một tháng sau khi ngừng phơi nhiễm mức cao. Tuy nhiên, dạng bôi, hít, xịt hoặc đợt ngắn không mặc nhiên có cùng hạn chế. Lịch tiêm cần được bác sĩ đánh giá theo liều, thời gian và tình trạng miễn dịch.

Khám phá các nhóm trong nhánh

Hoạt chất liên quan

Chưa có hoạt chất với quan hệ đã xác minh ở phạm vi đang xem.

Nguồn tham khảo

  1. WHO Collaborating Centre – H02 Corticosteroids for systemic use
  2. WHO Collaborating Centre – D07 Corticosteroids, dermatological preparations
  3. WHO Collaborating Centre – R01AD Corticosteroids for nasal use
  4. WHO Collaborating Centre – R03BA Glucocorticoids for inhalation
  5. Endocrine Society/ESE – Glucocorticoid-induced adrenal insufficiency guideline
  6. GINA – 2026 Global Strategy for Asthma Management and Prevention
  7. GOLD – 2026 Report and Pocket Guide
  8. CDC – Altered Immunocompetence and corticosteroid vaccination considerations
  9. DailyMed – Prednisone tablets prescribing information
  10. DailyMed – Dexamethasone tablets prescribing information
  11. DailyMed – Budesonide inhalation suspension prescribing information
  12. DailyMed – Clobetasol propionate cream prescribing information

Rà soát chuyên môn: Dược sĩ Lâm sàng Dược sĩ Trần Anh Tuấn ·

Thông tin phục vụ tra cứu và học tập về dược học, không thay thế việc thăm khám, chẩn đoán hoặc chỉ định điều trị của người hành nghề có thẩm quyền.