CHUYÊN ĐỀ DƯỢC HỌC · Nhóm thuốc – Dược lý

Macrolide

Kháng sinh nhóm Macrolide gồm nhiều hoạt chất có cấu trúc vòng lacton lớn, điển hình là erythromycin, clarithromycin và azithromycin. Thuốc gắn vào 23S rRNA của tiểu đơn vị ribosome 50S, làm gián đoạn quá trình kéo dài chuỗi peptide và ức chế tổng hợp protein của vi khuẩn. Nhóm thường có vai trò trong một số nhiễm khuẩn hô hấp, ho gà, nhiễm tác nhân không điển hình, Chlamydia và các phác đồ phối hợp chọn lọc.

Tuy cùng cơ chế, các hoạt chất khác nhau rõ về phổ tác dụng, thời gian bán thải, phân bố mô, thải trừ và tương tác. Erythromycin và clarithromycin ức chế CYP3A/P-glycoprotein nhiều hơn azithromycin; cả nhóm có thể gây rối loạn tiêu hóa, độc gan, kéo dài QT và chọn lọc vi khuẩn kháng thuốc. Việc sử dụng cần dựa trên chẩn đoán, dữ liệu vi sinh, hướng dẫn hiện hành và đánh giá cá thể hóa, không dùng cho cảm lạnh hoặc nhiễm virus.

Kháng sinh nhóm Macrolide là gì?
Kháng sinh nhóm Macrolide là gì?

Điểm cần nhớ

  • Macrolide ức chế tổng hợp protein bằng cách gắn vào 23S rRNA của ribosome 50S.
  • Azithromycin, clarithromycin và erythromycin không tương đương về phổ, liều, bán thải hoặc tương tác.
  • Kháng thuốc thường liên quan methyl hóa đích erm, bơm tống thuốc mef và đột biến ribosome.
  • Erythromycin và clarithromycin có nhiều tương tác CYP3A/P-gp hơn azithromycin.
  • Kéo dài QT, độc gan, tiêu chảy do C. difficile và phản ứng dị ứng nặng là các nguy cơ quan trọng.
  • Macrolide không điều trị nhiễm virus và không nên dùng thường quy cho viêm phế quản cấp không biến chứng.
  • Chọn thuốc phải dựa trên tác nhân, kháng thuốc địa phương, chức năng gan thận và thuốc phối hợp.

Câu hỏi thường gặp

Kháng sinh Macrolide gồm những thuốc nào thường gặp?

Các hoạt chất thường gặp nhất là erythromycin, clarithromycin và azithromycin. Ngoài ra còn có roxithromycin, spiramycin, josamycin, midecamycin và một số dẫn chất ketolide liên quan. Danh sách trong phân loại ATC rộng hơn danh sách thuốc đang được cấp phép hoặc lưu hành tại một quốc gia. Mỗi hoạt chất có phổ tác dụng, chỉ định, dạng bào chế, thời gian bán thải và mức tương tác khác nhau, vì vậy không nên xem chúng là các thuốc thay thế trực tiếp. Khi tra cứu hoặc sử dụng cần kiểm tra nhãn thuốc, hướng dẫn điều trị và tình trạng đăng ký tại Việt Nam ở thời điểm hiện tại.

Azithromycin có ít tương tác hơn clarithromycin không?

Azithromycin nhìn chung ức chế CYP3A và P-glycoprotein ít hơn clarithromycin hoặc erythromycin, nên thường có ít tương tác chuyển hóa hơn. Tuy nhiên, azithromycin không phải là thuốc không có tương tác. Thuốc vẫn có thể làm tăng nguy cơ kéo dài QT khi phối hợp với thuốc chống loạn nhịp hoặc các thuốc kéo dài QT khác; có thể ảnh hưởng theo dõi warfarin và cần lưu ý với một số thuốc như nelfinavir hoặc kháng acid chứa nhôm/magnesi. Việc chọn azithromycin chỉ vì “ít tương tác” là chưa đủ; còn phải phù hợp tác nhân, chỉ định, kháng thuốc và chức năng gan thận.

Vì sao Macrolide có thể gây kéo dài QT?

Một số macrolide có thể ảnh hưởng dòng ion tham gia tái cực cơ tim, làm kéo dài khoảng QT và tạo điều kiện xuất hiện torsades de pointes. Nguy cơ tăng ở người có QT dài bẩm sinh, tiền sử loạn nhịp thất, nhịp tim chậm, suy tim, hạ kali hoặc hạ magnesi, người cao tuổi và người đang dùng thuốc kéo dài QT. Clarithromycin và erythromycin còn có thể làm tăng nồng độ thuốc phối hợp do ức chế CYP3A/P-glycoprotein, khiến nguy cơ cao hơn. Hồi hộp kèm choáng hoặc ngất là dấu hiệu cần cấp cứu, không tự tiếp tục thuốc.

Macrolide có dùng được cho cảm cúm hoặc viêm phế quản cấp không?

Không nên dùng macrolide để điều trị cảm lạnh, cúm hoặc nhiễm virus vì kháng sinh không tác động lên virus. Phần lớn viêm phế quản cấp không biến chứng ở người lớn cũng không cần kháng sinh, bất kể ho kéo dài bao lâu. Dùng kháng sinh khi không có chỉ định làm tăng ADR, tiêu chảy do Clostridioides difficile và áp lực chọn lọc vi khuẩn kháng thuốc. Kháng sinh chỉ được cân nhắc khi bác sĩ xác định hoặc nghi ngờ hợp lý nhiễm khuẩn có thể đáp ứng, chẳng hạn ho gà hoặc viêm phổi do tác nhân nhạy, sau khi đánh giá mức độ bệnh.

Cần làm gì khi bị tiêu chảy trong lúc dùng Macrolide?

Tiêu chảy nhẹ là ADR thường gặp, nhưng không nên tự dùng thuốc cầm tiêu chảy hoặc tự ngừng kháng sinh khi chưa được đánh giá. Cần uống đủ nước, theo dõi số lần đi ngoài và liên hệ người kê đơn nếu triệu chứng nhiều, kéo dài hoặc ảnh hưởng ăn uống. Đi khám ngay khi tiêu chảy có máu, sốt, đau bụng dữ dội, dấu hiệu mất nước hoặc xuất hiện trong những tuần sau dùng kháng sinh, vì đây có thể là viêm đại tràng do Clostridioides difficile. Nếu kèm phát ban, khó thở, vàng da, đánh trống ngực hoặc ngất, cần cấp cứu.

Nguồn tham khảo

  1. WHO Collaborating Centre for Drug Statistics Methodology – ATC/DDD Index J01FA Macrolides
  2. Cục Quản lý Khám, chữa bệnh – Tài liệu hướng dẫn sử dụng kháng sinh, Quyết định 708/QĐ-BYT
  3. DailyMed – Azithromycin tablets prescribing information
  4. DailyMed – Clarithromycin tablets prescribing information
  5. DailyMed – Erythromycin delayed-release tablets prescribing information
  6. CDC – Treatment of Pertussis
  7. CDC – Clinical Care of Mycoplasma pneumoniae Infection
  8. CDC – Outpatient Clinical Care for Adults: Antibiotic Prescribing

Rà soát chuyên môn: Dược sĩ lâm sàng Dược sĩ Trần Anh Tuấn ·

Thông tin phục vụ tra cứu và học tập về dược học, không thay thế việc thăm khám, chẩn đoán hoặc chỉ định điều trị của người hành nghề có thẩm quyền.