CHUYÊN ĐỀ DƯỢC HỌC · Nhóm thuốc – Dược lý

Aminoglycoside

Kháng sinh aminoglycosid là nhóm thuốc diệt khuẩn gắn vào tiểu đơn vị 30S của ribosome, làm sai lệch quá trình tổng hợp protein và tạo hiệu ứng phụ thuộc nồng độ. Gentamicin, tobramycin và amikacin chủ yếu được dùng đường tiêm trong một số nhiễm khuẩn nặng do trực khuẩn Gram âm hiếu khí; streptomycin có vai trò chuyên biệt, còn neomycin và paromomycin uống hầu như tác dụng tại lòng ruột. Sự khác biệt về phổ, cơ chế kháng, dạng bào chế và chỉ định khiến các hoạt chất không thể thay thế trực tiếp.

Giá trị lâm sàng của nhóm phải được cân bằng với độc tính thận, độc tính ốc tai hoặc tiền đình, phong bế thần kinh–cơ và nguy cơ cho thai. Thuốc toàn thân thường thải nguyên vẹn qua thận, vì vậy chức năng thận, trạng thái dịch, tuổi và thuốc phối hợp quyết định phơi nhiễm. Sử dụng an toàn cần kháng sinh đồ, thời gian hợp lý, theo dõi creatinin, thính lực, thăng bằng và nồng độ thuốc khi cần.

Tổng quan về kháng sinh Aminoglycosid
Tổng quan về kháng sinh Aminoglycosid

Điểm cần nhớ

  • Aminoglycosid gắn ribosome 30S và diệt khuẩn phụ thuộc nồng độ.
  • Hoạt tính chính là trên vi khuẩn Gram âm hiếu khí; không hiệu quả với vi khuẩn kỵ khí.
  • Gentamicin, tobramycin, amikacin, streptomycin, neomycin, paromomycin và plazomicin có vai trò rất khác nhau.
  • Phần lớn thuốc tiêm thải nguyên vẹn qua thận; suy thận làm tăng tích lũy và độc tính.
  • Độc thận có thể hồi phục, nhưng độc tai có thể muộn và không hồi phục.
  • TDM, kháng sinh đồ và đánh giá chức năng thận là nền tảng của sử dụng an toàn.
  • Không tự mua, tự phối hợp hoặc tự thay đổi liều aminoglycosid.

Câu hỏi thường gặp

Kháng sinh aminoglycosid thường được dùng trong trường hợp nào?

Aminoglycosid chủ yếu được dùng tại bệnh viện cho một số nhiễm khuẩn nặng do vi khuẩn Gram âm hiếu khí còn nhạy, nhất là khi tác nhân đa kháng hoặc cần tác dụng diệt khuẩn nhanh. Một số thuốc có vai trò trong nhiễm khuẩn tiết niệu phức tạp, Pseudomonas, tularemia hoặc phác đồ hiệp đồng đặc hiệu. Streptomycin và amikacin trong lao kháng thuốc hiện chỉ được cân nhắc chọn lọc vì phác đồ toàn uống thường được ưu tiên. Neomycin và paromomycin uống tác dụng chủ yếu trong lòng ruột. Chỉ định phải dựa vào vị trí nhiễm, kháng sinh đồ, dạng bào chế và hướng dẫn hiện hành.

Vì sao dùng aminoglycosid phải theo dõi thận và thính lực?

Phần lớn aminoglycosid tiêm được thải nguyên vẹn qua thận và có thể tích lũy ở tế bào ống thận gần cũng như tai trong. Khi chức năng thận giảm, nồng độ thuốc kéo dài làm tăng nguy cơ tổn thương thận, ù tai, giảm nghe hoặc rối loạn tiền đình. Độc thận thường có khả năng hồi phục nếu phát hiện sớm, nhưng mất thính lực có thể không hồi phục và xuất hiện sau khi đã ngừng thuốc. Vì vậy cơ sở điều trị thường theo dõi creatinin, lượng nước tiểu, điện giải, triệu chứng nghe–thăng bằng và nồng độ thuốc theo đúng thời điểm lấy mẫu.

Aminoglycosid có uống được không?

Hầu hết aminoglycosid hấp thu rất kém qua đường tiêu hóa nên dạng uống không thể thay thế dạng tiêm trong nhiễm khuẩn toàn thân. Chính đặc điểm này được khai thác ở neomycin và paromomycin để tạo tác dụng chủ yếu trong lòng ruột cho một số chỉ định đặc hiệu. Tuy nhiên “hấp thu kém” không có nghĩa là hoàn toàn không hấp thu: niêm mạc ruột viêm hoặc loét, dùng kéo dài và suy thận có thể làm tăng phơi nhiễm và độc tính. Không nên tự mua thuốc uống hoặc dùng chế phẩm bôi, nhỏ tai, nhỏ mắt cho mục đích khác với nhãn.

Aminoglycosid có thể dùng một lần mỗi ngày không?

Một số aminoglycosid toàn thân có tác dụng diệt khuẩn phụ thuộc nồng độ và hiệu ứng hậu kháng sinh, nên chiến lược giãn khoảng cách có thể phù hợp trong nhiều nhiễm khuẩn Gram âm. Tuy nhiên không có quy tắc “một lần mỗi ngày” áp dụng cho mọi hoạt chất và mọi người bệnh. Viêm nội tâm mạc hiệp đồng, trẻ sơ sinh, thai kỳ, bỏng, cổ trướng, béo phì, suy thận dao động hoặc lọc máu có thể cần cách tính và theo dõi khác. Quyết định phải do đội điều trị thực hiện dựa trên cân nặng, chức năng thận, MIC, nồng độ thuốc và protocol đã thẩm định.

Người suy thận hoặc phụ nữ mang thai có dùng aminoglycosid được không?

Đây là hai nhóm nguy cơ cao và không nên tự dùng. Suy thận làm giảm thanh thải, kéo dài bán thải và tăng nguy cơ độc thận, độc tai hoặc phong bế thần kinh–cơ; nếu bắt buộc dùng cần điều chỉnh cá thể hóa và theo dõi nồng độ. Aminoglycosid qua nhau thai, trong đó streptomycin đã liên quan đến điếc bẩm sinh, nên thai kỳ thường ưu tiên thuốc khác an toàn hơn. Chỉ cân nhắc khi nhiễm khuẩn nghiêm trọng, không có lựa chọn hiệu quả phù hợp và lợi ích dự kiến vượt nguy cơ, với tư vấn của bác sĩ chuyên khoa.

Nguồn tham khảo

  1. Bộ Y tế Việt Nam – Tài liệu hướng dẫn sử dụng kháng sinh, Quyết định 708/QĐ-BYT
  2. WHO Collaborating Centre – ATC/DDD Index: J01G Aminoglycoside antibacterials
  3. DailyMed – Gentamicin Sulfate Injection, nhãn cập nhật 2026
  4. DailyMed – Amikacin Sulfate Injection, nhãn cập nhật 2026
  5. DailyMed – Tobramycin Injection, nhãn cập nhật 2026
  6. DailyMed – Neomycin Sulfate Tablets, nhãn cập nhật 2026
  7. DailyMed – HUMATIN (paromomycin), nhãn cập nhật 2025
  8. DailyMed – ZEMDRI (plazomicin), nhãn chính thức
  9. Infectious Diseases Society of America – 2024 Guidance on antimicrobial-resistant Gram-negative infections
  10. World Health Organization – Consolidated guidelines on tuberculosis, Module 4: treatment and care, 2025
  11. CDC – Tularemia antimicrobial treatment and prophylaxis recommendations, 2025

Rà soát chuyên môn: Dược sĩ Lâm sàng Dược sĩ Trần Anh Tuấn ·

Thông tin phục vụ tra cứu và học tập về dược học, không thay thế việc thăm khám, chẩn đoán hoặc chỉ định điều trị của người hành nghề có thẩm quyền.