CHUYÊN ĐỀ DƯỢC HỌC · Nhóm thuốc – Dược lý

Thuốc ức chế TNF

Nhóm thuốc ức chế TNF-alpha gồm các thuốc sinh học làm giảm hoạt tính của yếu tố hoại tử u alpha, một cytokine trung tâm trong nhiều bệnh viêm qua trung gian miễn dịch. Các thành viên chính gồm etanercept, infliximab, adalimumab, certolizumab pegol và golimumab; chúng khác nhau về cấu trúc, đường dùng, bán thải, khả năng gắn TNF dạng màng và phạm vi chỉ định. Nhóm được sử dụng trong viêm khớp dạng thấp, viêm khớp vảy nến, viêm cột sống thể trục, bệnh viêm ruột, vảy nến và một số bệnh viêm khác khi phù hợp.

Trước điều trị cần loại trừ nhiễm trùng hoạt động, sàng lọc lao và viêm gan B, cập nhật tiêm chủng và đánh giá suy tim, bệnh mất myelin, ung thư cùng kế hoạch thai kỳ. Trong điều trị, người bệnh cần được theo dõi đáp ứng theo mục tiêu và cảnh giác với nhiễm trùng nặng, phản ứng tiêm hoặc truyền, giảm tế bào máu, suy tim, bệnh thần kinh và phản ứng tự miễn. Không tự đổi thuốc, tăng liều hoặc ngừng thuốc.

Tổng quan về bệnh Nhóm thuốc ức chế TNF-alpha

Điểm cần nhớ

  • TNFi trung hòa TNF-alpha và giảm tín hiệu viêm qua TNFR1/TNFR2.
  • Nhóm không đồng nhất: etanercept, kháng thể đơn dòng và certolizumab có cấu trúc khác nhau.
  • Không phải mọi hoạt chất đều điều trị được IBD, uveitis hoặc mọi bệnh viêm.
  • Sàng lọc lao, HBV và nhiễm trùng trước điều trị là yêu cầu an toàn cốt lõi.
  • Tránh phối hợp đồng thời với thuốc sinh học khác vì tăng nguy cơ nhiễm trùng.
  • Kháng thể kháng thuốc có thể gây mất đáp ứng và phản ứng truyền.
  • Thai kỳ, cho con bú và vaccine của trẻ phơi nhiễm cần kế hoạch chuyên khoa.
  • Không tự tăng, giảm, đổi hoặc ngừng TNFi.

Câu hỏi thường gặp

Thuốc ức chế TNF-alpha có phải là thuốc corticoid không?

Không. Thuốc ức chế TNF-alpha là thuốc sinh học nhắm vào cytokine TNF-alpha, còn corticoid tác động rộng lên nhiều gen và đường viêm. TNFi thường được dùng để kiểm soát bệnh viêm mạn theo chiến lược điều trị đích và có thể giúp giảm nhu cầu corticoid, nhưng không thay thế corticoid trong mọi tình huống cấp. Hai nhóm cũng có hồ sơ an toàn khác nhau. TNFi nổi bật với nguy cơ nhiễm trùng cơ hội, tái hoạt lao và viêm gan B; corticoid liên quan mạnh đến tăng đường huyết, loãng xương, tăng huyết áp và nhiễm trùng phụ thuộc liều. Việc phối hợp hoặc giảm corticoid phải do bác sĩ quyết định.

Vì sao phải xét nghiệm lao trước khi dùng thuốc kháng TNF?

TNF-alpha có vai trò duy trì cấu trúc u hạt giúp cơ thể khu trú vi khuẩn lao. Khi chặn TNF, lao tiềm ẩn có thể tái hoạt và biểu hiện lan tỏa hoặc ngoài phổi, đôi khi khó nhận biết. Vì vậy, trước điều trị thường cần khai thác tiền sử tiếp xúc, triệu chứng, chụp X-quang ngực khi phù hợp và làm IGRA hoặc TST. Kết quả âm tính không loại trừ hoàn toàn lao ở người suy giảm miễn dịch. Nếu phát hiện lao hoạt động, không khởi trị TNFi; nếu lao tiềm ẩn, cần dự phòng theo chuyên khoa trước hoặc đồng thời theo kế hoạch. Trong điều trị vẫn phải theo dõi lao dù sàng lọc ban đầu âm tính.

Các thuốc ức chế TNF-alpha có thể thay thế trực tiếp cho nhau không?

Không nên thay thế trực tiếp chỉ vì cùng nhóm. Etanercept là protein dung hợp thụ thể, certolizumab là mảnh Fab’ PEG hóa, còn infliximab, adalimumab và golimumab là kháng thể đơn dòng. Chúng khác nhau về chỉ định, đường dùng, lịch dùng, hiệu quả ở bệnh viêm ruột hoặc viêm màng bồ đào, nguy cơ phản ứng truyền, sinh miễn dịch và dữ liệu thai kỳ. Thuốc sinh học tương tự cũng chỉ được chuyển đổi theo quy định, phê duyệt và kế hoạch chuyên môn. Khi mất đáp ứng, bác sĩ có thể cân nhắc đổi sang TNFi khác hoặc đổi cơ chế sau khi đánh giá tuân thủ, nồng độ thuốc, kháng thể kháng thuốc và hoạt tính bệnh.

Có thể tiêm vaccine khi đang dùng thuốc ức chế TNF-alpha không?

Vaccine bất hoạt thường có thể sử dụng nhưng đáp ứng miễn dịch có thể giảm; nên hoàn tất các vaccine cần thiết trước khi khởi trị khi có thể. Vaccine sống hoặc giảm độc lực thường phải tránh trong thời gian đang ức chế miễn dịch bằng TNFi. Với trẻ đã phơi nhiễm TNFi trong tử cung, lịch vaccine sống cần được bác sĩ nhi khoa điều chỉnh theo loại thuốc và thời điểm liều cuối của mẹ; BCG sớm là vấn đề đặc biệt cần thận trọng. Không tự ngừng TNFi để tiêm vaccine vì ngừng thuốc có thể làm bệnh bùng phát. Kế hoạch tiêm chủng nên được thống nhất giữa chuyên khoa điều trị và cơ sở tiêm chủng.

Dùng thuốc kháng TNF trong thai kỳ hoặc cho con bú có an toàn không?

Khuyến cáo EULAR cập nhật 2024 cho phép cân nhắc tất cả TNFi trong suốt thai kỳ dựa trên đánh giá lợi ích–nguy cơ cá thể, và xem các bDMARD tương thích với cho con bú. Tuy nhiên, mức phơi nhiễm thai không giống nhau: kháng thể IgG1 qua nhau thai nhiều hơn ở nửa sau thai kỳ, etanercept chuyển ít hơn và certolizumab chuyển rất thấp vì không có vùng Fc. Điều quan trọng là kiểm soát bệnh của mẹ, vì bệnh hoạt động cũng gây nguy cơ cho thai. Cần phối hợp bác sĩ chuyên khoa và sản–nhi, đồng thời lập kế hoạch vaccine sống cho trẻ sau sinh. Không tự ngừng thuốc khi biết có thai.

Nguồn tham khảo

  1. WHO Collaborating Centre for Drug Statistics Methodology – ATC/DDD Index L04AB
  2. DailyMed – HUMIRA (adalimumab), cơ chế và dược động học
  3. DailyMed – ENBREL (etanercept), thông tin kê đơn
  4. DailyMed – INFLIXIMAB, thông tin kê đơn
  5. DailyMed – CIMZIA (certolizumab pegol), thông tin kê đơn
  6. DailyMed – SIMPONI (golimumab), thông tin kê đơn
  7. EULAR – Khuyến cáo quản lý viêm khớp dạng thấp, cập nhật 2025
  8. EULAR – Khuyến cáo điều trị viêm khớp vảy nến, cập nhật 2023
  9. AGA – Living guideline điều trị viêm loét đại tràng mức độ vừa đến nặng
  10. AGA – Hướng dẫn điều trị bệnh Crohn mức độ vừa đến nặng
  11. EULAR – Sàng lọc và dự phòng nhiễm trùng mạn/cơ hội ở bệnh viêm tự miễn
  12. EULAR – Thuốc chống thấp khớp trong sinh sản, thai kỳ và cho con bú: cập nhật 2024

Rà soát chuyên môn: Dược sĩ lâm sàng Dược sĩ Trần Anh Tuấn ·

Thông tin phục vụ tra cứu và học tập về dược học, không thay thế việc thăm khám, chẩn đoán hoặc chỉ định điều trị của người hành nghề có thẩm quyền.