
Điểm cần nhớ
- TCAs ức chế NET/SERT nhưng đồng thời tác động nhiều thụ thể ngoài đích.
- Amin bậc ba thường an thần và kháng cholinergic mạnh hơn amin bậc hai.
- Không suy rộng chỉ định của amitriptyline, clomipramine, imipramine hoặc doxepin cho toàn nhóm.
- TCAs thường không phải lựa chọn đầu tay cho trầm cảm vì ADR và độc tính quá liều.
- Quá liều có thể gây giãn QRS, loạn nhịp, hạ huyết áp, co giật và tử vong.
- MAOI, thuốc serotonergic và chất ức chế CYP2D6 là các tương tác đặc biệt quan trọng.
- Người cao tuổi có nguy cơ lú lẫn, bí tiểu, hạ huyết áp và té ngã cao hơn.
- Không tự tăng giảm, chuyển hoặc ngừng TCA; cần giảm liều dần theo kế hoạch chuyên môn.
Câu hỏi thường gặp
Thuốc chống trầm cảm ba vòng khác SSRI như thế nào?
TCAs và SSRI đều làm tăng dẫn truyền serotonin, nhưng TCAs thường đồng thời ức chế tái thu hồi noradrenalin và tác động mạnh hơn lên thụ thể muscarinic, histamine H1, alpha-1 adrenergic cùng kênh ion tim. Vì vậy, TCAs dễ gây khô miệng, táo bón, buồn ngủ, hạ huyết áp tư thế và độc tính tim khi quá liều hơn. SSRI thường được ưu tiên đầu tay cho phần lớn người bệnh trầm cảm nhờ dung nạp và an toàn quá liều tốt hơn. Tuy nhiên, một số TCA vẫn có vai trò riêng, như amitriptyline trong đau thần kinh hoặc clomipramine trong OCD. Lựa chọn phải dựa trên chẩn đoán, bệnh đồng mắc và nguy cơ của từng người.
Vì sao TCAs nguy hiểm khi quá liều?
Ở nồng độ cao, TCAs phong bế kênh natri nhanh tại tim và hệ thần kinh, làm chậm dẫn truyền điện, giãn phức bộ QRS, gây loạn nhịp thất, hạ huyết áp và co giật. Tác dụng kháng cholinergic và ức chế thần kinh trung ương còn có thể gây kích động, hôn mê, suy hô hấp, tăng thân nhiệt hoặc bí tiểu. Dấu hiệu có thể xuất hiện nhanh và diễn tiến khó dự đoán; thẩm tách thường không hiệu quả. Bất kỳ trường hợp uống quá liều hoặc trẻ nuốt nhầm đều cần gọi cấp cứu 115 ngay, không tự gây nôn và không chờ xuất hiện triệu chứng. Tại bệnh viện, ECG liên tục và xử trí độc tính kênh natri là trọng tâm.
TCAs có dùng được cho đau thần kinh không?
Có, nhưng vai trò chủ yếu thuộc một số hoạt chất chứ không phải toàn nhóm. NICE liệt kê amitriptyline là một trong các lựa chọn ban đầu cho đau thần kinh ở người lớn, cùng duloxetine, gabapentin và pregabalin, ngoại trừ đau dây thần kinh sinh ba. Tác dụng giảm đau được cho là liên quan đến tăng dẫn truyền ức chế noradrenalin và serotonin đi xuống tại tủy sống, không chỉ do cải thiện trầm cảm. Lựa chọn cần cân nhắc bệnh tim, buồn ngủ, hạ huyết áp, bí tiểu, táo bón, nguy cơ té ngã và thuốc phối hợp. Người bệnh không nên tự mua hoặc dùng liều chống trầm cảm để điều trị đau.
Người cao tuổi có nên dùng thuốc chống trầm cảm ba vòng không?
TCAs thường cần tránh hoặc sử dụng rất thận trọng ở người cao tuổi, đặc biệt các amin bậc ba như amitriptyline, imipramine, clomipramine và doxepin ở liều chống trầm cảm. Tác dụng kháng cholinergic có thể gây lú lẫn, táo bón, bí tiểu và nhìn mờ; an thần và hạ huyết áp tư thế làm tăng nguy cơ ngã, gãy xương hoặc ngất. Người cao tuổi cũng dễ hạ natri và tích lũy thuốc do giảm chức năng gan, thận hoặc dùng nhiều thuốc. Khi TCA thật sự cần thiết, bác sĩ thường đánh giá ECG, huyết áp, gánh kháng cholinergic, tương tác và cân nhắc hoạt chất có hồ sơ dung nạp phù hợp hơn.
Có thể ngừng TCA ngay khi thấy đỡ không?
Không nên tự ngừng đột ngột. Dừng TCA quá nhanh có thể gây chóng mặt, buồn nôn, đau đầu, rối loạn giấc ngủ, kích thích, vã mồ hôi hoặc làm triệu chứng trầm cảm, OCD hay đau tái xuất hiện. Cách giảm liều phụ thuộc hoạt chất, liều đang dùng, thời gian điều trị, bán thải, bệnh nền và thuốc thay thế. Clomipramine và một số chất chuyển hóa có bán thải dài nên thay đổi nồng độ chậm, trong khi chuyển sang hoặc từ MAOI cần khoảng rửa thuốc nghiêm ngặt. Người bệnh cần trao đổi với bác sĩ để có kế hoạch giảm dần và lịch theo dõi phù hợp, đặc biệt khi có ý tưởng tự sát hoặc phản ứng bất thường.
Nguồn tham khảo
- WHO Collaborating Centre for Drug Statistics Methodology – ATC/DDD Index N06AA
- NICE – Depression in adults: treatment and management (NG222)
- NICE – Neuropathic pain in adults (CG173)
- NICE – Obsessive-compulsive disorder and body dysmorphic disorder (CG31)
- DailyMed – Amitriptyline hydrochloride tablets
- DailyMed – Clomipramine hydrochloride capsules
- DailyMed – Nortriptyline hydrochloride capsules
- DailyMed – Imipramine hydrochloride tablets
- DailyMed – Doxepin hydrochloride capsules
- CPIC – CYP2D6/CYP2C19 and tricyclic antidepressants
- American Geriatrics Society – 2023 AGS Beers Criteria
- NIH LactMed – Amitriptyline

