CHUYÊN ĐỀ DƯỢC HỌC · Nhóm thuốc – Dược lý

Triptan

Triptan là nhóm thuốc cắt cơn migraine đặc hiệu, hoạt hóa chủ yếu thụ thể serotonin 5-HT1B và 5-HT1D trên mạch máu sọ và hệ tam thoa. Cơ chế này làm giảm giãn mạch, ức chế phóng thích CGRP cùng các neuropeptide tiền viêm và giảm dẫn truyền đau. Bảy hoạt chất kinh điển gồm sumatriptan, naratriptan, zolmitriptan, rizatriptan, almotriptan, eletriptan và frovatriptan; chúng khác nhau rõ về đường dùng, tốc độ khởi phát, bán thải, chuyển hóa và nguy cơ tương tác.

Nhóm được dùng chủ yếu cho migraine có hoặc không có aura; một số dạng sumatriptan còn có vai trò trong đau đầu cụm. Triptan không dùng dự phòng thường quy và không phù hợp với người có bệnh mạch vành, tiền sử đột quỵ/TIA, bệnh mạch ngoại biên, thiếu máu ruột hoặc tăng huyết áp không kiểm soát. Dùng quá thường xuyên có thể gây đau đầu do lạm dụng thuốc, vì vậy lựa chọn và theo dõi phải dựa trên từng hoạt chất và từng người bệnh.

Tổng quan về bệnh Nhóm Triptan chủ vận thụ thể 5-HT1B/1D

Điểm cần nhớ

  • Triptan chủ vận chọn lọc chủ yếu thụ thể 5-HT1B/1D để cắt cơn migraine.
  • Bảy triptan kinh điển có mã ATC N02CC01–N02CC07; lasmiditan N02CC08 không phải triptan.
  • Sumatriptan có nhiều đường dùng và dạng tiêm dưới da khởi phát nhanh; frovatriptan có bán thải dài nhất.
  • Không dùng triptan ở bệnh mạch vành, tiền sử đột quỵ/TIA, bệnh mạch ngoại biên, thiếu máu ruột hoặc tăng huyết áp không kiểm soát.
  • Không dùng triptan khác hoặc ergot trong vòng 24 giờ; kiểm tra tương tác MAO-A, CYP3A4 và propranolol theo hoạt chất.
  • Dùng từ 10 ngày/tháng trở lên kéo dài có nguy cơ đau đầu do lạm dụng thuốc.
  • Không quy đổi liều hoặc xem các triptan thay thế trực tiếp; đáp ứng và an toàn phải được đánh giá cá thể hóa.

Câu hỏi thường gặp

Triptan có phải thuốc giảm đau thông thường không?

Không. Triptan là thuốc cắt cơn migraine đặc hiệu, hoạt hóa thụ thể 5-HT1B/1D trên hệ tam thoa–mạch máu. Thuốc không có vai trò giống paracetamol hoặc NSAID và không dùng cho mọi loại đau đầu. Trước khi dùng cần xác nhận chẩn đoán migraine hoặc, với một số dạng bào chế, đau đầu cụm. Người có đau đầu lần đầu, đau như sét đánh, yếu liệt, rối loạn ngôn ngữ, sốt hoặc thay đổi ý thức cần được đánh giá khẩn cấp thay vì tự dùng triptan.

Một triptan không hiệu quả có thể đổi sang loại khác không?

Có thể, vì đáp ứng giữa các hoạt chất không hoàn toàn giống nhau. Trước khi đổi cần kiểm tra người bệnh đã dùng đúng thời điểm, đúng dạng bào chế và đúng liều theo nhãn trong nhiều cơn hay chưa; nôn hoặc dùng quá muộn có thể làm giảm hiệu quả. NICE khuyến nghị có thể thử một hoặc nhiều triptan khác khi triptan ban đầu liên tục không hiệu quả. Tuy nhiên không được quy đổi liều trực tiếp, dùng hai triptan trong 24 giờ hoặc tự đổi khi có chống chỉ định tim mạch.

Tại sao người bệnh tim mạch thường không được dùng triptan?

Hoạt hóa thụ thể 5-HT1B giúp giảm giãn mạch sọ nhưng cũng có thể gây co mạch vành, mạch ngoại biên hoặc mạch ruột. Vì vậy nhiều nhãn chống chỉ định triptan ở bệnh mạch vành, co thắt mạch vành, tiền sử đột quỵ/TIA, bệnh mạch ngoại biên, thiếu máu ruột và tăng huyết áp không kiểm soát. Người chưa biết mắc bệnh nhưng có nhiều yếu tố nguy cơ tim mạch cũng có thể cần đánh giá trước liều đầu. Đau ngực nặng, khó thở hoặc triệu chứng thần kinh sau dùng là tình trạng cấp cứu.

Dùng triptan bao nhiêu ngày có nguy cơ lạm dụng thuốc?

Theo ICHD-3, đau đầu do lạm dụng triptan được nghĩ đến khi người có đau đầu nguyên phát dùng một hoặc nhiều triptan từ 10 ngày mỗi tháng trở lên trong hơn 3 tháng và xuất hiện đau đầu ít nhất 15 ngày mỗi tháng. Nguy cơ này liên quan số ngày dùng, không chỉ tổng số viên. Người phải dùng thuốc cắt cơn thường xuyên nên ghi nhật ký đau đầu và được đánh giá điều trị dự phòng; không nên tự ngừng đột ngột nếu đang lạm dụng mà không có kế hoạch chuyên môn.

Lasmiditan có phải là một triptan không?

Không. Lasmiditan là chủ vận chọn lọc thụ thể 5-HT1F, thường được xếp vào nhóm ditan và không gây co mạch theo cơ chế 5-HT1B như triptan. Trong hệ thống ATC hiện hành, lasmiditan mang mã N02CC08 nằm trong nhóm rộng “Selective serotonin (5HT1) agonists”, cùng nhánh N02CC với các triptan N02CC01–N02CC07. Vì vậy chỉ dựa vào mã N02CC có thể gây nhầm; khi viết về triptan 5-HT1B/1D cần loại lasmiditan khỏi danh sách hoạt chất.

Nguồn tham khảo

  1. WHO Collaborating Centre for Drug Statistics Methodology – ATC/DDD Index N02CC
  2. NICE – Headaches in over 12s: diagnosis and management, recommendations
  3. American College of Physicians – 2025 guideline for acute episodic migraine
  4. International Headache Society – ICHD-3 triptan-overuse headache
  5. DailyMed – Sumatriptan injection prescribing information
  6. DailyMed – Zolmitriptan tablet prescribing information
  7. DailyMed – Rizatriptan tablet prescribing information
  8. DailyMed – Naratriptan tablet prescribing information
  9. DailyMed – Almotriptan tablet prescribing information
  10. DailyMed – Eletriptan tablet prescribing information
  11. DailyMed – Frovatriptan tablet prescribing information

Rà soát chuyên môn: Dược sĩ lâm sàng Dược sĩ Trần Anh Tuấn ·

Thông tin phục vụ tra cứu và học tập về dược học, không thay thế việc thăm khám, chẩn đoán hoặc chỉ định điều trị của người hành nghề có thẩm quyền.