Ứng dụng dược liệu Xuyên khung trong Y học cổ truyền

Đánh giá bài viết

Xuyên khung thường có hoa trắng và nở vào mùa thu. Trong cây xuyên khung, chúng ta tìm thấy hoạt chất tetramethylpyrazin, có tính chất quan trọng trong việc sử dụng cây này làm vị thuốc.

Bài viết dưới đây, Phòng khám Bác sĩ Dung xin giải đáp thắc mắc của nhiều người về cây Xuyên khung là gì? Xin mời các bạn cùng theo dõi chi tiết!

Giới thiệu về dược liệu Xuyên khung

gioi thieu ve cay xuyen khung
Giới thiệu về cây Xuyên khung

Xuyên khung còn gọi là Ligusticum striatum DC thường được biết đến với các tên khác như Ligusticum wallichii Franch hoặc Ligusticum chuanxiong S.H.Qiu, Y.Q.Zeng, K.Y.Pan, Y.C.Tang & J.M.Xu, là một loài thực vật thuộc họ Hoa tán (Apiaceae) thường được sử dụng trong nghiên cứu khoa học.

Trồng cây này nên chọn đất tốt nhất là đất có chứa cát và nhiều mùn. Khi trồng, việc cắt mắt ở thân cây giúp cây phát triển tốt hơn. Mỗi bên mắt cắt khoảng 1cm là lựa chọn tốt để thúc đẩy sự sinh trưởng của cây.

Việc trồng cây xuyên khung nên diễn ra vào cuối xuân, vì nếu trồng muộn hơn, cây có thể không phát triển và khỏe mạnh đủ trước khi mùa đông đến. Thông thường, cây cần khoảng 2 năm để phát triển đủ để có thể thu hoạch.

Đặc điểm thực vật cây Xuyên khung

dac diem thuc vat cua cay xuyen khung
Đặc điểm thực vật cây Xuyên khung

Cây xuyên khung thuộc loại thực vật thảo mọc nhiều năm, với chiều cao trung bình dao động từ 40-70cm. Thân cây thường có hình dạng trụ, được bao phủ bởi một lớp vỏ bên ngoài có những đường gân dọc rõ ràng.

Lá mọc xen kẽ, mỗi chiếc lá có thể có độ dày lên đến 2-3 lần. Cuống lá thường dài từ 9-17cm và ôm chặt thân cây. Phiến lá có những vết xẻ sâu, có từ 3-5 cặp lá chét với cuống dài.

Cụm hoa thường được sắp xếp thành tán kép, mỗi tán có thể chứa từ 10-24 hoa và mỗi hoa đều có một cuống phụ ngắn, khoảng 1cm, thường mang màu trắng nhỏ.

Quả thường có hình dạng hình trứng và được gọi là quả bế đôi.

Thu hái và chế biến cây Xuyên khung

thu hai va che bien cay xuyen khung
Thu hái và chế biến cây Xuyên khung

Đối với việc thu hái và chế biến củ Xuyên khung theo Dược điển Việt Nam, phần sử dụng chủ yếu là thân rễ, còn được gọi là Rhizoma Ligustici. Khi thu hoạch, quá trình này bắt đầu bằng việc loại bỏ các rễ con, rửa sạch và ngâm trong nước khoảng 2-3 ngày để làm cho thân rễ mềm hơn. Sau đó, thân rễ được thái thành lát hoặc bào mỏng, sau đó phơi khô hoặc sấy nhẹ. Nếu muốn, có thể thực hiện quá trình rang thơm hoặc ngâm trong rượu qua một đêm trước khi tiến hành quá trình rang khô.

Thân rễ, còn được biết đến với tên củ, có hình dạng méo mó, có đường kính từ 2cm đến 5cm và có nhiều u không đều. Bề mặt bên ngoài của thân rễ thường có màu nâu đất, có những vết nếp nhăn và dấu vết của các rễ con còn sót lại. Phần đỉnh của thân rễ thường có những dấu vết từ việc cắt cây, có hình tròn và lõm vào bên trong. Thân rễ thường rất cứng, khó bẻ gãy và khi cắt ngang sẽ có màu vàng nâu. Nó mang mùi thơm đặc trưng và có vị cay hơi tê.

Đặc điểm phân bố cây Xuyên khung

Đặc điểm phân bố của cây Xuyên khung gốc từ Nam Á, bao gồm Ấn Độ và Nepal. Loài cây này được trồng phổ biến ở vùng Tứ Xuyên của Trung Quốc. Tuy nhiên, nó cũng đã được nhập khẩu và trồng ở Việt Nam, đặc biệt phù hợp với khí hậu mát của một số tỉnh như Cao Bằng, Hà Giang, Lai Châu, Lâm Đồng và Lào Cai. Đây là những vùng đất có điều kiện thích hợp để cây Xuyên khung phát triển và phù hợp với nhu cầu canh tác của loài cây này.

Thành phần hóa học của cây Xuyên khung

Thông tin về thành phần hóa học của xuyên khung từ nghiên cứu của Kha Vinh Đường và Tăng Quảng Phương năm 1957 rất hữu ích. Các chất như alkaloid, axit, chất phenol, sesquiterpenoid và các phthalid như butylidenephthalid, ligustilid, neocindilid cùng với thông tin về công thức hóa học và tính chất sơ bộ đã cung cấp một cái nhìn ban đầu về thành phần hóa học của cây xuyên khung.

  • Một alkaloid dễ bay hơi, có công thức hóa học C27H37N3.
  • Một axit có công thức hóa học C10H10O4, với tỷ lệ tương đối nhỏ khoảng 0,02, gần giống với axit ferulic trong cây A nguỳ (Ferula asa-foetida L.).
  • Một chất có tính chất phenol, có công thức hóa học C24H46O4 hoặc C23H44O4, với điểm nóng chảy là 108°C.
  • Một chất trung tính, có công thức hóa học C26H28O4, có điểm nóng chảy là 98°C.

Xuyên khung có tác dụng gì?

Cây xuyên khung thường được sử dụng trong y học cổ truyền với nhiều ứng dụng khác nhau:

  • Tác dụng đối với trung khu thần kinh: Có khả năng ức chế hoạt động của đại não, gây ảnh hưởng đến các phản xạ thần kinh và huyết áp. Liều lượng cao có thể gây tê liệt và ức chế hoạt động của đại não.
  • Tác dụng đối với tuần hoàn: Có tác động đến tim, mở rộng mạch máu ngoại vi, và liều lượng cao có thể làm giảm huyết áp.
  • Tác dụng đối với cơ trơn: Có khả năng kích thích co bóp tử cung, nhưng liều lượng lớn có thể gây tê liệt tử cung và ngừng co bóp, gây tử vong cho thai nhi.
  • Tác dụng kháng sinh: Có tác dụng chống lại nhiều loại vi khuẩn như vi trùng thương hàn, vi trùng sinh mủ, thổ tả, và nhiều loại vi khuẩn khác.

Xuyên khung, một loại thảo dược quý từ y học cổ truyền, không chỉ có vị cay mà còn có tính ôn đặc trưng. Được sử dụng rộng rãi để điều trị nhiều tình trạng khác nhau, từ những bệnh như tắc kinh, thống kinh, đau phong thấp, đến những vấn đề như đau ngực, đau đầu và huyết áp cao.

Công dụng đa dạng của xuyên khung không chỉ giới hạn ở việc cải thiện sức khỏe. Nó có khả năng tăng cường lưu thông máu, loại bỏ ứ đọng, hỗ trợ điều trị các rối loạn thiếu máu cục bộ, cũng như giảm các triệu chứng kinh nguyệt. Với khả năng này, nó không chỉ là một thành phần quý trong y học cổ truyền mà còn trở thành một sản phẩm thực phẩm hỗ trợ sức khỏe được sử dụng rộng rãi trên thế giới.

Tại châu Á, xuyên khung được coi là một loại thực phẩm chức năng có thể giúp ngăn ngừa các vấn đề về mạch máu não và phụ khoa. Đồng thời, nó cũng thường được sử dụng trong nấu ăn, từ các món salad đơn giản cho đến các món hầm hay rau xào, không chỉ tăng cường sức khỏe mà còn giúp giảm các triệu chứng như chóng mặt.

Các bài thuốc từ cây cây Xuyên khung

Thân rễ của cây xuyên khung được sử dụng làm thuốc, và liều lượng thường dao động từ 3 đến 9 gram mỗi ngày cho người lớn, thông thường là sắc chế và uống dưới dạng nước.

Có nhiều bài thuốc được chế biến từ xuyên khung để hỗ trợ các vấn đề khác nhau. Ví dụ:

Bài thuốc giúp hoạt huyết, điều kinh

  • Đương quy 12g
  • Xuyên khung 8g
  • Sắc với rượu loãng để uống.

Bài thuốc trị trừ phong, giảm đau

  • Xuyên khung và bạc hà 6g
  • Tế tân 3g
  • Khương hoạt 8g
  • Cam thảo 4g
  • Bạch chỉ, phòng phong, kinh giới mỗi loại 12g.
  • Nghiền thành bột, mỗi lần dùng 4g sắc nước uống.

Bài thuốc trợ dương, ích khí, giải biểu

  • Hoàng kỳ 8g
  • Cam thảo, đại táo mỗi loại 2g
  • Thục phụ tử, tế tân, khương hoạt, phòng phong, nhân sâm, quế chi, thược dược, xuyên khung, gừng nướng mỗi loại 4g.
  • Dùng sắc uống.

Lưu ý khi sử dụng dược liệu Xuyên khung

Cây xuyên khung có những hạn chế sử dụng và cần được chú ý trong một số trường hợp cụ thể. Dưới đây là một số điều cần nhớ:

Ai không nên sử dụng xuyên khung

  • Tiền sử dị ứng: Nếu bạn đã từng có phản ứng dị ứng với xuyên khung hoặc các thành phần trong nó.
  • Âm hư hỏa vượng: Người có trạng thái âm hư hoặc hỏa vượng nên tránh sử dụng xuyên khung.
  • Đàm do hen suyễn, khí thăng: Không nên sử dụng nếu có triệu chứng đàm do hen suyễn hoặc khí thăng.
  • Triệu chứng khô miệng, khô họng, ra mồ hôi vào ban đêm: Xuyên khung có thể làm tăng triệu chứng này.
  • Đầy bụng, chán ăn: Nếu có triệu chứng này hoặc mất cân bằng giữa khí và huyết.
  • Ra nhiều máu trong kỳ kinh nguyệt: Hạn chế sử dụng nếu gặp tình trạng này.
  • Vấn đề về nội tạng và xuất huyết: Cần tư vấn bác sĩ trước khi sử dụng.

Lưu ý khi sử dụng

  • Tránh sử dụng xuyên khung trong trường hợp nôn mửa, chóng mặt, mang thai và cho con bú.
  • Một số bệnh như khí thăng, đờm suyễn, đầy bụng, tỳ hư, ăn ít không nên sử dụng xuyên khung.
  • Thuốc có thành phần như hoạt thạch, hoàng liên, sơn thù, lang độc, hoàng kỳ, tiêu thạch nên không được kết hợp với xuyên khung.

Tài liệu tham khảo

Trên đây là những kiến thức về dược liệu Xuyên khung mà Phòng khám Bác sĩ Dung cung cấp. Các bạn có thể thăm khám trực tiếp tại Quảng Bình thông qua địa chỉ

  • Trụ sở chính: Thôn Vĩnh Phú Quảng Hòa TX Ba Đồn
  • Hoặc đặt lịch thông qua số điện thoại: 084.502.9815.

Một số sản phẩm chứa dược liệu Xuyên khung

Thanh Phong Thảo: Lưu thông phế khí, giảm cảm lạnh

Thuốc Thanh Phong Thảo có chứa các hoạt chất từ sa sâm, xuyên khung và bạch thược, được sản xuất bởi công ty dược Vshine tại Việt Nam. Công dụng chính của thuốc là hỗ trợ lưu thông phế khí, giúp cơ thể duy trì sự ấm áp và giảm cảm lạnh. Thuốc có dạng bào chế viên nang, được đóng gói trong hộp gồm 3 vỉ x 10 viên.

Trả lời

Email của bạn sẽ không được hiển thị công khai. Các trường bắt buộc được đánh dấu *